Pestslachtoffer gaat terugslaan
Dit artikel uit Spit d.d. 05 maart 2003 auteur Renate Zoutberg
Pestslachtoffer gaat terugslaan
Pesten gaat geld kosten, zo lijkt het, nu een school in Almere ruim 8000 euro betaalt aan twee kinderen van wie jarenlang het leven zuur werd gemaakt door klasgenootjes. Tegelijkertijd heeft een andere school, in Neede, het plan opgevat om de namen van notoire pesters te publiceren op een bord midden in school. Pesten is al oorlog, gepest worden nu ook?
AMSTERDAM - Een miljoen dollar. Dat bedrag werd enige jaren geleden in de Verenigde Staten uitgekeerd aan een slachtoffer van pesten, een meisje uit groep zeven dat door getreiter psychisch volledig instortte. Dit is het eerste geval van schadevergoeding die voor pesten is uitgekeerd, dat psycholoog Bob van der Meer kent. Dat dit nu ook in ons land is gebeurd, had hij al heel lang zien aankomen. "Ouders van gepeste kinderen pikken het tegenwoordig niet meer dat school weinig tegen het pesten doet. Natuurlijk had het pestslachtoffer in plaats van geld liever een veilige schooljeugd gehad. Maar het is wel een vorm van erkenning en het dekt de kosten die gemaakt zijn voor reizen naar de andere school, nieuwe boeken en in sommige gevallen gespecialiseerde hulp.'' Geld is een pleister op de wond vertelt Tineke van Tilborg uit Almere, de moeder van Maarten (19) en Annemarie (21), die van een middelbare school in hun woonplaats verleden week een schikking kregen van 8000 euro. "Het weegt natuurlijk niet op tegen wat mijn kinderen hebben doorgemaakt. Want ze zijn erg beschadigd door het pesten. Met beiden gaat het nu gelukkig beter, alleen met mijn dochter gaat het nog op en af. Dit is het enige middel dat wij als ouders hadden om de school te straffen omdat er geen actie is ondernomen. Natuurlijk zou de pester zelf ook moeten betalen, maar als volwassene heb je hierin ook een verantwoordelijkheid. Het is gedeelde schuld.''
Pispaal
De 'pispaal', bijna iedereen heeft er wel een in de klas gehad. Iemand die om welke reden dan ook voortdurend slachtoffer is van pesterijen, omdat hij of zij afwijkt van de norm. Omdat-ie lang is, een bril draagt of omdat-ie niet zo goed kan sporten als de rest. Dit kan voor de pester reden zijn het leven van anderen flink te vergallen. Door ze te isoleren, te trappen, uit te schelden of in het gezicht te spugen. Telkens weer. Over de gevolgen voor het slachtoffer denken pesters nauwelijks na, terwijl die soms diepe wonden maken. Van der Meer - naast psycholoog ook als onderwijskundige verbonden aan het Algemeen Pedagogisch Studiecentrum in Utrecht - ziet in de praktijk soms onherstelbare schade bij slachtoffers. De meesten lopen een flinke deuk in het zelfvertrouwen op, ontwikkelen faalangst of houden altijd een gevoel van wantrouwen. Anderen ontwikkelen psychische stoornissen. Zelfbeschadiging, eetstoornissen, relationeel-seksuele problemen en suïcidale neigingen zijn sommige pestslachtoffers niet ongewoon. Soms komen ze erbovenop, soms overleven ze het getreiter echter niet.
Waarom pesten mensen? Volgens Van der Meer komt dat voort uit de behoefte van bepaalde mensen om zich sterker te voelen dan een ander. "Daaraan ten grondslag liggen gevoelens van frustratie en agressie'', legt hij uit. "Ik noem dat het zondebokfenomeen. Iemand die op zijn werk voortdurend op zijn donder krijgt van zijn baas, kan dat thuis gaan afreageren. Als die situatie aanhoudt, kan pesten ontaarden in mishandeling van kinderen, vrouwen, maar ook onderdrukking van volkeren. Een goed voorbeeld is nazi-Duitsland dat in tijden van crisis riep om een sterke leider. Zo'n leider loopt het gevaar dat op het moment dat het niet goed gaat, hij de schuld krijgt. Dan zoekt hij een zondebok, de joden, de homo's, mensen die afwijken. Ja, het kan ver gaan met pesten. Mensen botvieren hun verkropte gevoelens op een ander.'' Echter, zo voegt Van der Meer toe, een oorzaak van pesten kan ook een psychische aandoening of een gebrek aan juiste opvoeding zijn. "Sommige kinderen lopen een grotere kans een pester te worden, omdat ze thuis aandacht tekortkomen. Dat kan ze agressief maken. En wanneer ouders weinig oog voor die kinderen hebben, worden deze ook niet op dat gedrag gecorrigeerd en kan het van kwaad tot erger worden.''
Anders zijn
Ook rijst de vraag waarom mensen zich laten pesten. Niemand vraagt erom, stelt Van der Meer, maar kinderen die anders zijn lopen een grotere kans om pestslachtoffer te worden dan andere kinderen. "Dat anders zijn heeft te maken met een groepsnorm. Is die norm goed in sport zijn, dan loopt dat ene kind dat daarin niet zo goed is een grote kans buitengesloten te worden. Gepeste kinderen gaan zich er op een zeker moment naar gedragen. Hun lichaamshouding verraadt hen dan. Dit kan op twee manieren. Óf ze zonderen zich af, worden passief óf ze gedragen zich provocerend wat agressie bij anderen oproept. Echte pesters kijken door beide houdingen heen en denken: die kan je pakken, wat ze ook doen.'' Ook Van Tilborgs kinderen gedroegen zich als slachtoffer. "Na verloop van tijd gebeurt dat. Daarom heeft het ook vaak geen zin ze naar een andere school te sturen, omdat ze daar evenveel kans lopen de pineut te zijn.'' Van der Meer ziet daar ook geen heil in. De pesterijen zouden volgens hem op de school zelf moeten worden aangepakt. Hij werkt zelf actief aan een goed beleid op scholen; binnenkort wordt zijn Achmea-pilotproject Pesten, dat op twee Rotterdamse scholen succesvol is gebleken, landelijk ingevoerd. Echter, dat dergelijke projecten het pesten kunnen uitroeien, is volgens hem een utopie. Het hoort bij het mens zijn. "Met actief beleid is het wel te voorkomen.'' Daarmee doelt hij niet op het voorbeeld van de school in Neede die namen van notoire pesters na drie waarschuwingen gaat openbaren. "Dat heeft mij verbaasd. In mijn vijfsporenaanpak, die grotendeels bekend is onder schooldirecties, staat dat je naast straffen ook hulp moet geven aan de pester. Daarbij moeten scholen altijd voorzichtig blijven in het betrekken van leerlingen bij het bepalen van de strafmaat; kinderen kunnen de doodstraf bedenken voor een tamelijk licht vergrijp.'' Van Tilborg - die inmiddels twee ouders heeft gesproken die hetzelfde gaan doen als zij - ziet het liefst dat bij wet wordt geregeld dat scholen die pesten niet aanpakken, strafbaar kunnen worden gesteld. "Nog steeds staan ouders er alleen voor. Ondanks ons voorbeeld. Want aan de schikking die wij hebben gekregen, kunnen geen rechten worden ontleend. Ik had er ook liever een rechtszaak van gemaakt, maar misschien dat dat in de toekomst gebeurt.''