Waterput: Onduidelijke Planning, Geldstromen en Verantwoordelijkheden

INTRODUCTIE
Als bosliefhebber krijg je het soms zwaar te verduren in Nederland. Vooral sinds de 'heide voor bomen'-trend in opmars is. Veel bosbeheerders, subsidie-ontvangers en verstrekkers lijken erg enthousiast te worden voor het kappen van bomen om ruimte te maken voor heidegebieden. Hierbij lijkt weinig tot geen ruimte te zijn voor de mening van menig recreant. Deze heeft waarschijnlijk gemiddeld genomen geen moeite met wat heide, maar om nou zo'n beetje ieder bosgebied in Nederland te gaan 'omvormen' naar de 'gouden mix' van Heide en Bomen maakt de biodiversiteit op landelijk gebied er niet groter op. Nog even en dan lijken niet alleen de winkelcentra van veel Nederlandse steden veel op elkaar maar gaan ook de bosgebieden veel op elkaar lijken.

In de artikelen bovenaan dit artikel kun je meer achtergronden lezen over de schijnbaar verschillende houdingen ten opzichte van bosgebieden en de waardering van bomen door recreanten en bosbeheerders. Ook is er al eerder aandacht besteed aan de financiële problemen van Staatsbosbheer en de mogelijk dubbele agenda van Prorail in het project Heiderijk rondom Nijmegen/Mook.

In het huidige artikel wordt nader ingegaan op andere aspecten die je als recreatieve bosgenieter tegenkomt bij het analyseren van de krachten achter zo'n massaal boomkapproject zoals aan het plaatsvinden is rondom Nijmegen.

In dit geval wordt je geconfronteerd met onduidelijkheden op het gebied van de geldstromen, de verantwoordelijkheden en tevens de aard van de ingrepen en de planning ervan. Als je dan ziet dat de directeur van Staatsbosbeheer, Chris Kalden (goed voor €191.022 bruto per jaar), zegt dat 'Staatsbosbeheer voor en van alle 16 miljoen Nederlanders is', en dat zelfs groot op een stuk karton schrijft in een bos, dan zou het ook mooi zijn als de burger wiens bossen worden kaalgeslagen meer inzicht en meer zeggenschap zou kunnen krijgen over dit soort 'heide-voor-bos'-projecten.

DE SUBSIDIE-JAGERS VAN DE BOSGROEPEN
Als je iets meer te weten wilt komen over bepaalde organisaties of projecten is het altijd handig om eerst een blik te werpen op de geldstromen. Hoeveel mogen wij daar als burger van weten? Als voorbeeld wordt het project Heiderijk gebruikt. Hier zien we op de site dat er verschillende organisaties aan deelnemen: Natuurmonumenten, Staatsbosbeheer, de gemeente Nijmegen, Prorail, Natuurbalans-Divergens en de projecttrekker: de Bosgroepen Zuid-Nederland (vanwege Limburg deels) en Midden Nederland (vanwege Gelders deel).

Voordat ik op onderzoek uitging had ik nog nooit van de Unie van Bosgroepen gehoord. Aangezien zij de kar trekken van het project ben ik me wat meer in ze gaan verdiepen. Het blijkt een coöperatie te zijn van allerlei boseigenaren die zich vooral tussen 1975-1995 hebben verenigd om samen sterker te staan: ze zijn van en voor zichzelf, zoals we op de hoofdpagina kunnen lezen.

Je hoeft niet ver te zoeken om te ontdekken dat de Bosgroepen meesters zijn in het verkrijgen van subsidies:

"Een belangrijke activiteit van de Bosgroep is het verzorgen van subsidieaanvragen voor de leden. Het ministerie van Landbouw, Natuur en Voedselkwaliteit en de provincies zijn de belangrijkste subsidieverstrekkers. Om met succes aanvragen in te dienen, is het nodig om goed op de hoogte te zijn van de subsidieregelingen. De Bosgroep kent de weg in het land van regels en voorschriften van de overheid. Veel leden laten zich graag verlossen van de administratieve rompslomp die subsidieaanvragen met zich meebrengen. Daarbij is het een voordeel dat de subsidieverstrekkers dan met één Bosgroep te maken hebben in plaats van met individuele terreineigenaren."
Unie van Bosgroepen: Subsidies

Zo kunnen we ook zien dat er bepaalde subsidiepakketten zijn. Voor een basispakket (bos, heide) krijg je bijvoorbeeld minder subsidie dan voor een zogenaamd pluspakket (natuurbos, soortenrijke heide). We kunnen zien dat in principe ieder boseigenaar recht zou kunnen hebben op subsidie (zie Hoe Werkt de Subsidieregeling Natuurbeheer?).

De Unie van Bosgroepen beschrijft zichzelf als een organisatie zonder winstoogmerk. In een document van Bosgroepen Zuid Nederland kunnen we lezen:

Bosgroep Zuid Nederland heeft een sterke positie in het werkveld van beheer en ontwikkeling van bos, natuur en landschap in Zuid Nederland. De Bosgroep is een coöperatieve vereniging met uitgesloten aansprakelijkheid, zónder winstoogmerk en heeft daarmee een onafhankelijke positie ten opzichte van bijvoorbeeld overheden en bedrijfsleven. Bovendien vertegenwoordigt Bosgroep Zuid Nederland een breed palet aan eigenaren van bos en natuur.
Ambities Bosgroep Zuid-Nederland 2010-2015, kopje 2

Tot slot is het de ambitie om kansen voor subsidiëring van bos, natuur, landschapsontwikkeling en beheermaatregelen maximaal te benutten. Zo kan de totale economische exploitatie van terreinen die in beheer zijn, worden geoptimaliseerd.
Ambities Bosgroep Zuid-Nederland 2010-2015, kopje 2

De wereld van de houtoogst, houtprijzen en houthandel vereist bovendien specialistische kennis. De houtverkoopspecialisten van de Bosgroep bezitten deze kennis als geen ander. Zij volgen de houtprijzen en de houtmarkt op de voet. Een belangrijke taak van de Bosgroep is het verkopen van hout dat wordt geoogst in de bossen van de leden. De Bosgroepen behoren tot de grootste houtverkopers van Nederland. Deze positie maakt het mogelijk om grote en gunstige contracten af te sluiten met houtverwerkers zoals bijvoorbeeld papierfabrieken.
Unie van Bosgroepen: Hout

Hoge veilingprijzen op de Nederlandse Rondhoutveiling

Op zaterdag 27 februari 2010 werd in het Nationale Park De Hoge Veluwe, alweer voor de veertiende keer, de Nederlandse Rondhoutveiling georganiseerd door de Unie van Bosgroepen.

In deze zeer geslaagde editie ging 740 m³ rondhout voor hoge prijzen onder de hamer. De gemiddelde prijs was met € 172 per m³ ruim hoger dan de € 131 van vorig jaar en hiermee de op één na hoogste in de geschiedenis van de veiling. Het prijsverschil heeft te maken met de algehele toegenomen vraag naar hout en daardoor het stijgen van de houtprijzen. De inlandse eik bleek opnieuw een stabiele prijstopper. Deze houtsoort bracht gemiddeld € 205 per m³ op.
Hoge Veilingprijzen op de Nederlandse Rondhoutveiling

Op de site van Heiderijk staat dat het project wordt gesubsideerd door het ministerie van LNV, de provincies Gelderland en Limburg en dat er sprake is van een eigen bijdrage van de projectpartners. Om een goed beeld te krijgen van de hoeveelheid geld die er gemoeid is bij dit project zou het prettig zijn om ook de concrete bedragen te zien. Ook is het interessant om te weten of het geld dat verdiend wordt met de verkoop van de bomen moet worden geïnvesteerd in de Heiderijkpot, of dat iedere organisatie dat zelf mag houden. Dat laatste zou me niet verbazen.

Zo bezien is de kans aanwezig dat het voor organisaties als prorail, staatsbosbeheer, gemeenten en natuurmonumenten wel érg aantrekkelijk wordt om via de bosgroepen te laten uitzoeken of er nog ergens een economisch voordelige subsidie kan worden gehaald. Het geeft zo een enorme impuls aan de werkgelegenheid en bovendien lijkt de kans groot dat ze zelf ook nog eens de inkomsten van de houtverkoop mogen opstrijken. Van dat laatste zou ik graag een bevestiging willen krijgen van iemand binnen de betrokken organisaties. Ik ben ook wel benieuwd hoeveel Prorail nu werkelijk zelf heeft moeten bijdragen aan het project, en hoeveel subsidie ze hebben ontvangen.

VERANTWOORDELIJKHEID?
Buiten het financiële geruis is er ook onduidelijkheid over de verantwoordelijkheid. Wie is er nu werkelijk verantwoordelijk voor zo'n project als Heiderijk? Is dat de projectleider, is dat Staatsbosbeheer of de Gemeente Nijmegen of misschien toch wel vooral de provincie Gelderland of Limburg of misschien toch uiteindelijk het Ministerie van Landbouw, Natuur en Voedselkwaliteit?

De grote groep betrokkenen bij zo'n project maakt de verantwoordelijkheid ook moeilijker te traceren. De Bosgroepen zeggen op hun site al dat ze een coöperatieve vereniging zijn met uitgesloten aansprakelijkheid. Verder kun je je afvragen wat er bijvoorbeeld zou kunnen gebeuren als staatsbosbeheer of natuurmonumenten zou besluiten - vanwege de onpopulariteit van het project onder grote groepen natuurliefhebbers - uit het project te stappen? Wordt het project dan opgedoekt of gaat het gewoon verder?

Of is het allemaal zo log en onbeweeglijk dat het geheel gewoon niet meer te stoppen is omdat eigenlijk niemand meer precies weet wie nu werkelijk verantwoordelijk is voor dit hele project en iedereen maar wijst naar anderen? Ik zou in ieder geval niet weten wie er machtig en dapper genoeg zou zijn om dit project te stoppen. In die zin lijkt het wel wat op de situaties die beschreven worden in het boek van Marc Chavannes. Er is waarschijnlijk zoveel subsidiegeld betrokken bij dit project dat niemand het in zijn hoofd zou durven halen om te stoppen, want zo'n kans krijg je niet iedere keer. Er is bovendien waarschijnlijk ook al veel geld geïnvesteerd in het uitgebreide onderzoek van de bureau Natuurbalans-Divergens, wat ook weer verplichtingen schept.

Verder werkt ook het bekende psychologische verschijnsel hier mee: als er meerdere mensen zijn die allemaal deelverantwoordelijkheid dragen voelt niemand zich echt hoofdverantwoordelijk en is het makkelijk om je te verschuilen achter anderen. Dan krijg je van die situaties dat je meer kans hebt om gered te worden als je in het water valt als er één iemand in de buurt is dan als er 20 mensen omheen staan.

Toen ik voor het eerst wat zag van de massale boomkap dacht ik dat ik de organisaties die erachter zaten wel zou kunnen vertrouwen, dat ze weten wat ze doen. Maar als ik zo ontdek hoe er haast gepocht wordt met het vermogen om voor bijna iedere bosbezitter subsidies los te krijgen voor een of ander project, dat de houtprijzen flink zijn gestegen en dat er bovendien een 'maak van ieder nederlands bos een 'heidebos''-filosfie achterzit dan vrees ik dat ik erg naïef ben geweest.

Ik draag natuurlijk de natuur en de biodiversiteit een warm hart toe, maar zo lijkt het toch wel steeds aannemelijker te worden dat onder het mom van bescherming van de zadelsprinkhaan er velen tientallen hectaren boom worden gekapt wat vooral goed lijkt voor de werkgelegenheid, de houtopbrengst en een populair glossy droombeeld onder de bosarchitecten, namelijk het ideaal van de combinatie van onnatuurlijke, gecultiveerde bruine heide bij een groene bos.

Voor de recreant blijft er zo steeds minder ongecultiveerd bos over en wordt alles steeds gelikter: nog even en je kunt in heel Nederland geen bos meer vinden zonder dat je om de zoveel kilometer weer allerlei recent aangelegde heidevelden ziet, mede mogelijk gemaakt door de vakkundige subsidiejacht van de bosgroepen.

ONDUIDELIJKE PLANNING
Als afsluiter heerst er ook nog onduidelijkheid over de aard van de planning. Pas na afronding van fase 1 van het Heiderijkproject werd het plan vrijgegeven. Als je echter het plan leest dan zie je dat de tijdsplanning en de bijbehorende gebieden die gekapt en gedund worden niet klopt. Waarschijnlijk zijn er allerlei zaken veranderd en gewijzigd waardoor er nog meer onduidelijkheid ontstaat. Als je nagaat dat er in het plan gesproken wordt over een start in 2006 dan weet je wel hoe anders het allemaal is gegaan. Hebben wij als burgers die graag wandelen door de groene bossen niet het recht om van te voren te weten welke wandelpaadjes voorgoed vernietigd zullen worden en welke bomen worden geveld alsof het ongewenst onkruid is? Dat we weten waar onze kinderen straks niet meer vrij kunnen rennen, maar waar we moeten oppassen voor de tere (en soms door prikkeldraad afgezette) heide?

Hoe kunnen wij controleren of het oorspronkelijke plan wel wordt gevolgd? Hoe kunnen wij vertrouwen op de organisaties als er zoveel partijen hun eigen belangen hebben? Op welke manier kunnen recreanten ook maar enige invloed uitoefenen?

Laten we hopen dat de opmerking die hieronder staat afkomstig van de site van de Bosgroepen aanleiding zal geven tot een mentaliteitsverandering waarbij ook rekening wordt gehouden met het verdriet en de verontwaardiging die wordt veroorzaakt door de destructie van zoveel bomen. Misschien wordt het tijd om bij de bepaling van 'natuurwaarde' ook te kijken naar de hoeveelheid schoonheidsbeleving, plezier en rust dat het mensen kan opleveren.

Het denken over bossen en natuurterreinen is sterk in beweging. Burgers ervaren bossen als deel van hun leefomgeving en willen daar dan ook over meepraten. Ze hechten vaak een groot belang aan natuurwaarden en hebben wensen over bijvoorbeeld de toegankelijkheid. Een boseigenaar zal dus naast zijn bostechnische kennis ook steeds meer kennis moeten hebben over hoe hij het beste kan omgaan met recreanten en flora en fauna. Bij al deze zaken kunnen eigenaren terugvallen op de kennis en ervaring van de Bosgroep.
Unie van Bosgroepen: Voorlichting

UPDATE JUNI 2010

Inmiddels is er de nodige media-aandacht geweest voor het project Heiderijk. Je kunt er allerlei mediaberichten op naslaan via de documentenverzamelsite 4 Shared. Door deze berichten is meer duidelijkheid ontstaan over financiële zaken. Voor alle helderheid wilde ik dat even toevoegen aan dit document.

Ten eerste heeft de heer Keereweer, gedeputeerde van de Provincie Gelderland, en grote enthousiasteling van het project Heiderijk verteld hoeveel de eerste fase heeft gekost. In het artikel 'Stammenstrijd in de Bossen' van Rob Berends dat op 5 juni 2010 verscheen in de Gelderlander kunnen we de volgende passage lezen:

...Harry Keereweer rekent voor dat Heiderijk ongeveer 7,5 ton kost. Daarvan wordt 120.000 euro betaald door de grondeigenaren en is 620.000 subsidie. Het grootste deel daarvan, 376.000 euro, is beschikbaar gesteld om oude munitie uit de Tweede Wereldoorlog veilig uit de grond te halen. "Dit plan is kostendekkend, meer niet."

Buiten dit gegeven wordt uit de antwoorden op de vragen van Gelders Statenlid Toine van Bergen n.a.v. het project Heiderijk ook gezegd hoeveel geld er nu gemoeid is met heidegebieden t.o.v. bosgebieden. Van de antwoorden (zie Antwoorden Vragen Heiderijk door Gedeputeerde Staten Gelderland) van 1 juni 2010 wil ik even nadere aandacht vragen voor vraag 7:

VRAAG: Is het College op de hoogte van de "Bosgroepen Nederland" die voor boseigenaren zoveel mogelijk subsidiegelden weet te regelen? Klopt het dat het vervangen van bossen door heidevelden het meeste subsidiegeld oplevert voor boseigenaren? Bent u het met ons eens dat hiervan een oneigenlijke financiële prikkel uitgaat om bossen te kappen voor heidevelden? Zo nee, waarom niet?

ANTWOORD: De provincie kent het bestaan en het werk van de Bosgroepen als coöperatieve vereniging van eigenaren van bos- en natuurterreinen. De Bosgroepen staan bekend om hun uitstekende kennis van het beheer van zowel bossen als natuurterreinen. Doelstelling van de Bosgroepen is om de kwaliteit van de terreinen op een zo hoog mogelijk niveau te krijgen en te houden, binnen de doelstelling van de eigenaar, en bij een bedrijfeconomisch verantwoorde bedrijfsvoering.

Vande omvorming naar heide gaat geen oneigenlijke financiële prikkel uit. De beheervergoedingen voor natuurbos en heide zijn kostendekkend. De beheervergoeding voor heide is € 181,- per ha. De beheervergoeding voor natuurbos bedraagt € 87,- per ha. Hierbij wordt rekening gehouden met de opbrengst van hout.

Onduidelijke Planning, Geldstromen en Verantwoordelijkheden bij Bosomvormingen

april 2010 - juni 2010 door Waterput