ONDERHOUDT DE TIJDEN…….

HET GETIJDENGEBED

IN DE CHRISTELIJKE TRADITIES VAN OOST EN WEST

DEEL 3 De Syrischtalige kerken

Het getijdengebed in de Maronietische en West- Syrische (alsmede Oost-Syrische) tradities.*(1).­

In dit derde artikel over het getijden gebed kijken we naar de Syrischtalige kerken. Van de drie Syrischtalige ritussen behandelen we hier hoofdzakelijk de West-Syrische ritus en de Maronietische. In een apart kadertje worden de grote lijnen van de Oost-Syrische ritus geschetst. Dit artikel bouwt voort op wat in Het Getijden­gebed in de christelijke tradities van Oost en West, deel 1 en 2 al is gezegd en wat als bekend verondersteld wordt.

Voor de ontwikkeling van de Syrischtalige ritussen zijn drie, of wellicht vier, liturgische centra van belang: Antiochië (West-Sy­rië: Griekstalig, met Syrischta­lige minderheid), Jeruzalem (Pa­lestina: Griekstalig, met Syrisch­talige   minderheid),   Edessa (Noord-Mesopotamië:  Syrisch­talig) en mogelijk Perzië (o.a. Zuid-Mesopotamië:  Syrischta­lig). De Syrischtalige tradities zijn niet allemaal door deze vier bronnen bepaald en in het geval van beïnvloeding vaak niet in ge­lijke mate. Belangrijk hier is om te vermelden dat er allerlei lijnen van beïnvloeding zijn, vaak in een onontwarbaar kluwen.

Soberheid

Ooit sprak ik een Nederlandse vrouw die een dienst van het getijdengebed had meegemaakt bij de Syrisch-orthodoxen in Twente. Het was haar enige con­tact met oosters christendom ge­weest. In zekere zin was dat jam­mer, want deze dienst was haar nogal tegengevallen. Het kleine beetje kennis dat ze nu van Oos­ters christendom had, was op die manier nog negatief' ook. Maar wat haar spontane ervaring be­treft... inderdaad, voor iedere buitenstaander die de taal en de kerkelijke cultuur van de Sy­risch-orthodoxen   niet  kent, moest deze deelname aan een Sy­risch-orthodoxe dienst ook wel een tegenvaller zijn. Ik had ooit een soortgelijke ervaring, hoewel ik overigens toen al jaren gefasci­neerd was door het oosterse christendom en dus positief be­vooroordeeld was. Een avond­dienst op een gewone doorde­weekse dag in de West-Syrische ritus die ik meemaakte bij die­zelfde  Syrisch-orthodoxen  in Twente... Zo'n viering mist - aan de buitenkant! - alles wat wij vaak spontaan met oosters chris­tendom associëren. De manier waarop het officie wordt gebe­den, is vooral in de reciteertoon. Bepaald dus geen onderhou­dende zang om naar te luisteren. Als je dan wat navraag doet van wat men bidt, dan kom je erach­ter dat het vooral psalmen betreft en hymnische teksten. Ook van een Maronietisch getijdengebed of een officie in de Oost-Syrische ritus hoeft men geen hoog-kerkelijke liturgie te verwachten. Zo bidden veel tradities in het christelijke Oosten hun gebed van de uren: uiterst sober - voor het oor, en voor het oog!

Wat het oog betreft: er is amper beweging in een Syrisch-ortho­doxe viering van het getijden­gebed. Voor de altaarruimte staan twee lezenaars links en rechts (noord- en zuidzijde) opgesteld. De Syrisch-orthodoxe lessenaars die ik altijd heb gezien, zowel in Europa als in het Midden-Oos­ten, zijn helemaal plat aan de bovenzijde. Daarop liggen de boe­ken.  Rondom beide lessenaars staan bij een dienst de mensen die het officie zingen. Dat zijn de twee koren'.  Het maakt nie­mand wat uit hoe men staat. Wan­neer men de tekst van de boven­kant beziet, leest men even en­thousiast mee.

In de Maronietische kloosters - de context waar in die kerk het meest het getijdengebed wordt gebeden - wordt het officie gebe­den door eveneens twee koren. Maar niet aan twee lessenaars, maar vanuit koorbanken aan weerszijden van het kerkgebouw, net voor het altaar. Ik zag zo'n opstelling in een kloosterkerk van de Maronietische orde van de Antonijnen, net ten oosten van Beiroet in de bergen. Het is pre­cies de kooropstelling' zoals dat in de klooster- en kapittelkerken in de Latijnse traditie ook het ge­val is (latinisering).

Rijkdom

De rijkdom van de Syrischtalige officies ben ik pas gaan ontdek­ken, toen ik het West-Syrische officie in vertaling in handen kreeg. Wat een prachtige teksten vond ik daarin. Zelfs in vertaling kan men iets van de grootse poë­zie proeven van de hymnen die in dit  officie  worden  gebeden, meestal  gewoon  gereciteerd, soms gezongen. Een zelfde erva­ring had ik, toen ik ging lezen in de teksten van het Maronietische officie, of in die van het Oost­Syrische getijdengebed.

Wie als westers christen iets van dit getijdengebed wil proeven moet én diensten meemaken, én de inhoud van de teksten op een of andere manier tot zich nemen. Hieronder moet ik noodgedwon­gen wat aan de buitenkant blij­ven. Ik probeer slechts een zeker inzicht te verschaffen in de struc­tuur van de Syrischtalige officies in de hoop dat dit een grotere toe­gang verschaft tot hun geestelijke rijkdom.

Kathedraal en monastiek

In het vorige artikel over het getijdengebed, van de hand van Gabriele Winkler, heeft de lezer van Pokrof kennis kunnen maken met het onderscheid tussen ka­thedraal officie en monastiek of­ficie. Ook op de Syrischtalige vormen van het getijdengebed is dit algemene oud-kerkelijke on­derscheid van toepassing. Even­eens heeft in de Syrischtalige tra­dities in meerdere of mindere mate een ineenschuiven van de beide vormen - kathedraal en monastiek - in de loop van de tijd plaats gevonden.

Structuur getijdengebed

Hoe ziet het schema van de Syrischtalige diensten er uit? De dagindeling is die van de Oude Kerk, die in alle oosterse tradities tot op heden is blijven bestaan. Men rekent vanaf het begin van de liturgische dag. De oude bij­bels-joodse dus ook christelijke liturgische dag eindigt met het ondergaan van de zon: de dag is voorbij. De vespers is de eerste dienst van de nieuwe dag. (zie schema 1)

SCHEMA 1

Ik beperk me tot de Maronie­tische en West-Syrische officies (zie voor Oost-Syrische het apar­te kadertje: schema 4) De oude kathedrale vigilie is als dienst op zich verdwenen in de West-Syri­sche en Maronietische tradities. Wel is de monastieke nachtdienst blijven bestaan, de dienst waarin de monniken '5 nachts Gods lof zingen. Deze dienst heet in het Syrisch lilyo (West-Syrische uit­spraak). Ze is opgenomen in het algemene West-Syrische en Ma­ronietische dagelijkse getijden­gebed. In het nachtgebed (lilyo), dat toch vooral een monniken­aangelegenheid is, is de oude tra­ditie van de recitatie van psalmen vervangen door het ten gehore brengen van hymnen. Dat is trou­wens met name van de West­Syrische traditie een kenmerkend trekje geworden: de inhoud van de West-Syrische diensten wordt uitgemaakt door (vaste) psalmen; er is ook bij de monniken geen lezing van wisselende psalmen meer, maar daarvoor in de plaats hymnische poëzie.

De West-Syrische lilyo bestaat uit enkele nocturnes (meestal drie), in het Syrisch qawmé (meervoud van qawmo) geheten. Ook in de Maronietische traditie heeft lilyo drie 'qawmé' (soms is er een vierde 'qawmo').

In het West-Syrische officie moet ooit een soort 'eerste uur' (priem) hebben bestaan, dat 'in het mid­den van de nacht' plaatsvond. maar dat wellicht op een of an­dere manier is opgenomen in zo­wel lilyo (eigenlijke nachtgebed) als safro (ochtendgebed). Of dit eerste uur' in feite niets anders dan de kathedrale vigilie is of toch nog een monastieke priem, daarover is geen duidelijkheid.

Ik geef hieronder summier de structuur weer van twee diensten, de vespers en de ochtenddienst. Omdat ik zojuist over lilyo (nachtgebed) sprak, ga ik om praktische redenen voort met de dienst die volgt op lilyo: de ochtenddienst (safro).

Ochtenddienst

Een West-Syrische safro lijkt in structuur veel op de Maronie­tische ochtenddienst (safro). Het betreft in schema 2 de kathedrale vorm zoals die bij West-Syriërs en Maronieten wordt gevierd.

Heel opmerkelijk trouwens is dat bepaalde restelementen van de kathedrale vigilie niet in lilyo, de monastieke nachtdienst, zijn te­rechtgekomen,  maar  in  de ochtenddienst, safro:

SCHEMA 2

We zien enorme overeenkomsten tussen de twee tradities. Elemen­ten die identiek zijn bij West-Sy­riërs en Maronieten heb ik in het midden geplaatst in cursieve let­ters. Een vaste structuur wordt bij beide gevormd door ps 62, de vaste psalmen van de 'lauden', een wierookritus (hussoyo), een bo'uto  en  een  eindzegen (huttomo). Maar de oplettende lezer zal meer elementen ontdek­ken die minstens gelijkenis met elkaar vertonen (b.v. de Lofzang van Maria of ps 50 op weliswaar een verschillende plaats in de orde van dienst).

SCHEMA 3.

Eén verschil (er zijn er meer) wil ik  hier  noemen.  De  West­-Syrische traditie kent in safro niet de zogeheten Hymne van Efrem (de Oost-Syrische wel!). Om een voorbeeld van een prachtige tekst uit een Syrischtalig officie te ge­ven, plaatsen we deze hymne bij dit artikel.

Vespers

Schema 3 toont de structuur van een Maronietische en een West­-Syrische ramso (avonddienst).

Ook in de Maronietische en West-Syrische vespers weer het­zij identieke, hetzij enigszins gelijkende  elementen.  Terugke­rende onderdelen zijn ook hier de vaste kathedrale psalmlezing en de wierookritus (hussoyo). Het Maronietische en West-Syrische gebed der uren mag in structuur en inhoud zeer gelijkend zijn, de manier waarop men viert en b.v. de melodieën ademen toch een totaal andere sfeer. Een van de verschillen is dat het Syrisch-or­thodoxe (West-Syrische) officie veel 'oriëntaalser' aandoet, dan de verwesterste ambiance van het Maronietische getijdengebed.

We zien bij alles wat we behan­deld hebben van de Syrischtalige officies hoezeer ze vereenkom­sten vertonen met de Byzantijnse en Armeense diensten van het getijdengebed (zie artikel Wink­ler).

De praktijk

In de Maronietische traditie heet het voornaamste boek dat het getijdengebed bevat Shimto (= 'het gewone ((getijdengebed))', vrouwelijke vorm). Het heeft alle dagen van de week, de zondag incluis. In de West-Syrische tra­ditie heet het voornaamste boek Shimo (= 'het gewone  ((getijden­gebed))', mannelijke vorm). Een verschil met de Maronietische Shimto is dat de West-Syrische Shimo niet de diensten van de zondag heeft. Die staan in een ander boek. De Syrisch-orthodoxen bidden het officie in zowel de parochies als de kloosters. Ze voegen vaak gedeelten van het getijdengebed samen (bv. noon, vespers en completen), zodat men in feite twee samenkomsten (synaxeis) in de kerk heeft om het officie te bidden. Ook de Syromalabaren (Syrisch-katholieken in India) bidden het officie in de parochie, naast in de kloosters. In de Maronietische kerk wordt het of­ficie gebeden in de kloosters. In sommige parochies die bediend worden door monniken worden de vespers gebeden. Ook in paro­chies onder verantwoordelijk­heid van diocesane priesters zijn er pogingen in die richting. De Maronietische kluizenaars bid­den verspreid over de dag de ze­ven diensten van het dagelijkse getijdengebed. Bij de gelovigen, van parochiaan tot kluizenaar, is er, in verschillende variaties, in de Syrischtalige tradities een vertrouwdheid met het getijden­gebed. Een vertrouwdheid die mijns inziens ook in de parochies en kerkelijke gemeentes van de westerse tradities zeker navol­ging verdient.

SCHEMA 4

(Refrein:)

         Het licht is over de recht­vaardigen opgegaan, vreugde voor de gerech­ten van hart!

Jezus Christus, onze Heer, is over ons opgegaan uit de schoot van zijn Vader:

Hij is gekomen, Hij heeft ons aan het duister ontrukt, en ons verlicht met zijn vreugdevol licht.

De dag is over de mensen opgegaan, de macht van het duister is verjaagd;

van zijn licht is over ons een licht opgegaan en het heeft verlicht onze verduisterde blik.

Zijn glorie is opgegaan over de wereld en heeft de afgrondelijke diepten verlicht.

De dood is vernietigd, verjaagd de duisternis, de poorten van de onderwereld zijn verbrijzeld.

Hij heeft alle schepselen verlicht die van oudsher in het duister waren gelegen.

De doden die in het stof lagen, zijn opgestaan, en hebben eer gebracht, omdat er voor hen verlossing was.

Hij heeft redding gebracht, ons het leven gegeven, en is bij zijn Vader in den hoge verheven.

Hij zal wederkomen in zijn grote glorie om de ogen te verlichten van die op Hem hebben gewacht.

Onze Koning zal komen in zijn grote glorie.Laten wij onze lampen aansteken en uitgaan om Hem te ontmoeten.

Laten wij ons in Hem verheugen, zoals Hij zich verheugt in ons en ons verblijdt door zijn grote licht.

Laten wij glorie brengen aan zijn grootheid en dank aan zijn Vader in den hoge.

In zijn overvloedige barmhartigheid heeft Die Hem gezonden en aan ons hoop en redding geschonken.

Op de dag dat Hij plots zal opgaan, zullen de heiligen uitgaan om Hem te ontmoeten.

Zij hebben hun lampen brandend, allen die zich hebben voorbereid onder pijn en moeite.

De engelen en de wakers des hemels zullen zich verheugen over de glorie

van de rechtvaardigen en gerechten.

Deze zullen kronen zetten op hun hoofd en samen zullen zij juichen en jubelen.

Broeders, (zusters), staat op, maakt u gereed, brengen wij dank aan onze Koning en Redder die komt in zijn grote glorie en ons zal verlichten met het vreugdevol licht in zijn koninkrijk.

[Uit: Ochtendgebed van Oost­-Syrische en Maronietische ritus]

LEO VAN LEIJSEN

*(1). In belangrijke mate heb ik mijn informa­tie ontleend aan Robert Taft, The Liturgy of the Hours in East and West. The Origins of the Divine Office and its meaning for today, Collegeville (Mn), 1986, o.a.   hfdst 13  'The Assyro­Chaldean Office' (pp 225-237) and hfdst. 14  The West-Syrian and Maronite Traditions' (pp. 239-247). Daarnaast heb ik andere literatuur en eigen ervaring in dit artikel verwerkt.

*(2) De telling is die van  de Septuagint (Griekse vertaling van OT) en de Vulgaat (Latijnse bijbelvertaling), zoals die in deze artikelen wordt gebezigd. De Peshitta, de oude Syrische bijbelverta­ling, heeft de zelfde telling voor de psal­men als de Hebreeuwse tot aan zijn ps 114 A. Vanaf daar loopt ze synchroon met de Septuagint.

   "En wanneer je bidt, wees dan niet als de schijnheiligen; zij staan graag in de synagogen en op de hoeken van de straten te bidden, om op te vallen bij de mensen. Ik verzeker je, ze hebben hun loon al. Maar als je bidt ga dan je binnenkamer in, doe de deur dicht, bid tot je Vader die in het verborgene is; en je Vader die in het verborgene ziet zal het je lonen." Matteüs 6, 5-6  

   "En wanneer je bidt, wees dan niet als de schijnheiligen; zij staan graag in de synagogen en op de hoeken van de straten te bidden, om op te vallen bij de mensen. Ik verzeker je, ze hebben hun loon al. Maar als je bidt ga dan je binnenkamer in, doe de deur dicht, bid tot je Vader die in het verborgene is; en je Vader die in het verborgene ziet zal het je lonen." Matteüs 6, 5-6