Etappe 4: Van Pamplona naar Fisterra

Dit is de start van de derde etappe van onze camino. Goed getraind vertrekken we met de bus en trein naar Rotterdam centraal station. Daar staat de Eurolines bus al te wachten. Eurolines heeft patent op onvriendelijke chauffeurs en deze chagrijn is daar geen uitzondering op. De meeste chauffeurs zouden zelfs nog klachten van de dierenbescherming krijgen als ze vee vervoerden. Na 2 uur arriveren we in Brussel waar we 3 uur op onze overstap moeten wachten. Gelukkig  zijn we bij Brussel CS waar we lekker warm kunnen eten. Om 14:00 uur maken we kennis met de volgende chagrijn die zonder een woord te zeggen onze tassen in de bus gooit. In Parijs wordt hij vervangen door een Spanjaard die het presteert om de komende 10 uur ruzie te maken met een vrouwelijke passagier die niet doet wat hij wil. Iedere stop komt hij weer naar achterin de bus om opnieuw te gaan bekvechten. Hij in het Spaans en zij in het Frans. Gelukkig komt aan  alles een eind en we dan ook blij om rond 05:45 in San Sebastiaan aan te komen. Hier moeten we 5 uur wachten op de trein naar Pamplona. Alles verloopt voorspoedig. Even lijkt er nog een probleempje te zijn als de refugio gesloten blijkt maar 3 straten verder worden we allerhartelijkst ontvangen in refugio Josef en Maria in een prachtig gerestaureerd klooster aan de Apartado de Correos 244. We wachten de gebruikelijk late etenstijd in Spanje niet af maar eten lekker in de keuken van de refugio. Daarna gaan we even liggen omdat we redelijk brak zijn na 30 uur gereisd te hebben.  Menu: couscous met vis en groenten/tomatensoep. We beginnen met een echt pelgrimsmaal dus.

Vandaag is onze eerste dag waarin we weer op de camino lopen. Dat hier een heel andere sfeer hangt merken we direct al als om 05:00 uur de eerste Spanjaarden in hun rugzakken beginnen te graven. Het is ons een raadsel wat meer dan een uur kost om in te pakken. Nog voor half zeven vertrekken de eersten, buiten is het dan nog donker. We ontbijten in de keuken van de refugio alvorens tegen achten op pad te gaan. We zijn de laatste die vertrekken. Het is nog rustig als we Pamplona uitlopen. Al vrij snel laten we de stad achter ons. Hoewel we de hele dag pelgrims om ons heen hebben is dit  niet vervelend. We zeggen gedag en daar blijft het bij. Een hoogtepunt van de dag is het monument op de Alto de Perdon. Het stelt een stroom pelgrims voor in alle uitrustingen en hulpdieren. Vroeger meer gewoon dan nu. Het pad is heel rotsachtig, de pelgrims op de fiets die ons passeren moeten meer lopen dan fietsen. We lopen een stukje op met een Nederlandse die in Spanje woont. Het wordt een gezellig gesprek en al snel komt Puente la Reine in zicht. Een leuk stadje waar de pelgrims voor veel inkomsten zorgen. Het landschap is anders dan we gewend zijn. Je loopt mooi over de heuvels. Dorpjes met oude kerkjes lijken onbewoond. In Puenta doen we inkopen zodat we niet afhankelijk zijn van de etenstijden van de Spanjaarden. Tijdens onze broodmaaltijd reageert een Spaanse vrouw heel geschrokken als Lies chocopasta op brood smeert. Ze biedt ons direct een blikje vis aan voor op brood. Wat blijkt: Lies heeft de chocopasta in een plastic tube zitten en de Spanjaarden dachten dat we zo krap bij kas zaten dat we tandenpasta op brood smeerden. Nadat we hadden laten zien dat er in de tube echt choco zit was ze gerustgesteld.

Om maar eens met de deur in huis te vallen: Spanjaarden zijn luidruchtig en weinig sociaal. Het is onduidelijk waar alle gesprekken over gaan maar ze praten veel, hard en constant. Zodra je de herberg binnenstapt is er van verstilling of bezinning geen sprake meer. Waar wij noordelingen nog even wachten tot de ander is uitgesproken praten de zuiderlingen allemaal door elkaar. Het is ons een raadsel hoe je op die manier kunt reageren op wat de ander zegt. Spanjaarden hoeven ook geen bel op hun fiets, van ver hoor je dat ze eraan komen. Weinig sociaal omdat je tijdens het koken wel je spullen vast moet houden omdat deze anders weer in gebruik zijn. Opgestaan is dus ook plaatsje vergaan enz. Na het diner lagen wij samen met een franse dame al te slapen toen de Spanjaarden luidruchtig als altijd terugkwamen. Pas toen de Française zei dat het genoeg geweest was en om stilte vroeg werd het stil. Deze ochtend lopen we naar Estella. Via mooi heuvelachtig terrein. We passeren Cirauqui. Een heel mooi plaatsje wat je van ver ziet liggen op de heuveltop. We eten er een broodje en kijken wat rond. De route is prima aangegeven en en kaart is eigenlijk niet nodig. In Estella zijn 4 herbergen van elk 114 bedden. Het inchecken verloopt probleemloos en op de binnenplaats van de refugio eten we een stokbroodje. We beginnen onze medereizigers te herkennen omdat iedereen dezelfde dagafstanden loopt. Je komt elkaar dus iedere keer weer tegen. Ondanks dat we als laatste de herberg verlaten komen we weer als eersten aan. Onderweg zie je dat veel pelgrims geen lopers zijn. Als je denkt dat tennisschoenen of open sandalen geschikt zijn voor rotsachtig  en bergachtig terrein moet je nog veel leren. We zien veel overbeladen rugzakken. Dat dit tot een voetje voor voetje tempo leidt zal geen verwondering wekken. Sneldrogende kleding is ook een uitzondering. Terwijl ik dit schrijf hangt een Spaanse dame op de derde verdieping haar druipnatte was buiten. De was die al enige tijd op de tweede etage buiten hangt is nu ook gelijk weer kletsnat. Ach ja, als je eigen wasje maar droog wordt toch!  Menu: witte bonen in tomatensaus of kapucijners met chorizo en worst. Chocolade toetje na.

Pelgrims: er zijn Pelgrims in alle soorten en maten. Jongeren die na het afronden van hun studie nog even willen wachten met werken, vaak vanuit culturele motieven. Afgezien van hun leeftijd herken je ze aan de literatuur die ze meezeulen over de culturele ontwikkeling van Europa in relatie tot de ontwikkeling van het pelgrimeren. Er zijn Spaanse en Zuid-Amerikaanse pelgrims met louter religieuze motieven. Je herkent ze aan de rugzakken die ze geleend of gekregen hebben van familieleden die ook ooit de camino hebben gelopen en daarna blijkbaar hebben besloten dat dit voor wat betreft hun leven voldoende beweging was. Meestal zijn de religieuzen Spaanssprekend. Er zijn de hippisch. Mannen met lang haar en versleten kleding die ergens in hun leven de aansluiting met de maatschappij hebben gemist en waarbij de spirituele beleving van de camino een belangrijke plaats inneemt. Dan zijn er de ouderen. Bijna zonder uitzondering op de grens van hun werkzame leven en het pensioen. Waarschijnlijk al jaren rondlopend met het idee dat als hun leven wat rustiger zou worden ze een grote wens in vervulling zouden laten gaan, namelijk om de camino te lopen. Wat nog rest zijn de toeristen zoals de chinezen en japanners die thuis waarschijnlijk goede sier maken met de foto's uit het verre Spanje en de grote prestatie die ze daar geleverd hebben. Zonder met iemand te praten en met veel glimlachen en foto's maken lopen ze hun dagetappe. Een kleine groep die zeker genoemd moet worden zijn de 'psychische' gevallen. Mannen en vrouwen die de aansluiting bij de maatschappij helemaal verloren hebben en hun leven, (op aanraden van hun psychiater ?) op deze manier invulling en zin proberen te geven. Je herkent ze aan de in zichzelf gekeerde houding en het onvermogen/onwil om met de andere pelgrims een praatje aan te knopen. Vandaag is een prachtige zonovergoten dag. Vanmorgen bij het uitlopen van  Estalla was het een beetje kil. Omdat je al direct een klimmetje van 200 meter mag overbruggen gaan de jasjes al snel weer uit. Daarna ontvouwt zich een prachtig landschap met mooie vergezichten. Bij het plaatsje Irache ruiken we op afstand al de wijnlucht. Er staat een grote wijnbottelarij maar het leukste is dat uit het fonteintje aan de muur naast water ook wijn stroomt. We bedwingen de neiging aan de wijn te gaan maar als goede Hollanders betaamt vullen we wel een bidon voor later. Als alle 60000 pelgrims dit doen kost dit de bodega toch wel een paar litertjes. Terwijl ik dit schrijf nip ik aan een heerlijk maar nog wel erg jeugdig wijntje. Een beetje koppig nog zullen we maar zeggen. De hele dag verbazen we ons over de schoonheid van het landschap en we staan er dan ook enigszins van te kijken hoe snel we Los Arcos binnenlopen. De herberg is prima en wordt beheerd door een Belgisch echtpaar. Na bij het inchecken twee keer opzij te zijn geduwd door Spanjaarden krijgen we een prima plekje. Tegen de avond horen we hoefgekletter. Er komen nog een paar pelgrims te paard overnachten. De paarden krijgen stalling op een weitje vlakbij de refugio. Grappig is dat ook de paarden Jakobsschelpen op hun achterste dragen. In de tuin van de refugio praten we (te) lang met onze medestappers. Lies is bijzonder gecharmeerd van een Braziliaan met prachtige ogen en een mooie stem. tegen zoveel mannelijk geweld ben ik geen partij. Als hij over massage en yoga begint wordt het tijd om Lies te verzoeken om het avondeten te gaan bereiden. Zo gaat de avond snel voorbij. Menu: spaghetti en tomatensaus, geroosterde paprika's en blokjes salami.

Voeten en conditie: Voordat we vertrokken hebben we dit jaar al veel gelopen. Het weekend voorafgaand aan de Camino hebben we nog 3x 30km in Zeeuws-Vlaanderen gelopen. Het had ons dus ook verbaasd als we problemen met de voeten of met onze conditie zouden hebben. Dit is dus ook niet het geval. Lies is met krap ingelopen schoenen gestart. Dat moet wel omdat zolen ongeveer 1000km meegaan. Als je schoenen dus teveel inloopt moet je op de Camino verzolen met alle problemen van dien. Ook nieuwe zolen moeten ingelopen worden en leveren vaak blaren op de hiel op. Met 2 kleine preventieve pleistertjes loopt Lies dus als een kieviet. Toch was vandaag een pittig dagje. Er zaten een aantal behoorlijk steile klimmetjes in. Wij noemen dat 'kuitenbijters'. Weer loopt de route prachtig slingerend door het landschap met na 18km het schilderachtige plaatsje Viana. Met een grote kerk en gezellige binnenstad met winkeltjes een prima plaatsje om een middag door te brengen. Wij lopen echter nog 10km door naar Logrono. Die laatste 10 zijn saai en stoffig. We werden nog wat ongerust gemaakt over festiviteiten in Logrono waardoor de refugio wel eens snel vol zou kunnen zijn. Bij de refugio zagen we voor het eerst het systeem van de rij rugzakken. Hiermee de volgorde van binnenkomst aangevend als de refugio open gaat. Het hielp echter niks omdat bij opening iedereen naar binnen dromde en de tassen volgorde werd genegeerd. Een oude man deed de inschrijvingen en met zijn schrijfsnelheid werd ons pelgrimsgeduld getest. De refugio is echter prima. We eten in het centrum. Er is een wijnfeest bezig dus het is erg gezellig. We zitten een poosje op een bankje bij het busstation. We zien iedere keer pelgrims langslopen met volle bepakking. Al snel vragen we ons af wat zij hier doen omdat de aanlooproute naar Logrono  aan de andere kant de stad binnenkomt. Het antwoord is snel gevonden. Dit zijn buspelgrims. Sommige pelgrims, naar onze zin teveel, maken gebruik van het openbaar vervoer om hun volgende refugio te bereiken. Of ze wel lopen en hoeveel weten we niet maar als je geen stofje op je schoenen heb is er wel heel veel Camino aan je voorbijgegaan. Storend is wel dat ook deze 'pelgrims' gebruik maken van de refugio en plaatsen bezetten van hen die door de hitte van de dag gezwoegd hebben en laat de refugio bereiken. Menu: we eten doner kebab in de stad.

De refugio's en het inchecken: We zijn meestal als een van de eersten bij de refugio en hebben dus ook als een van de eersten een bedje. Als de refugio om 13:00 uur open gaat zijn er tot 17:00 uur nog open plaatsjes. Fietsers hebben bijna altijd pech omdat ze moeten wachten tot alle pelgrims ingecheckt zijn. Dan is de refugio meestal vol. In september gaat het inchecken redelijk harmonieus. Pelgrims moeten wel eens even wachten maar hebben daarna wel een plekje. Voor ons dus gelukkig geen problemen. We hopen dat dit zo blijft.

De route was een beetje saai vandaag. Vanuit Logrono klim je langzaam 24km lang naar vlak voor Najera. Bij het uitlopen  van Logrono loop je nog wel aardig door een park met meer maar al snel moet je kilometers langs een gloednieuwe snelweg. Stoffig en saai. We komen nog twee vrouwen met kinderen van ongeveer 5 jaar tegen. Ze vroegen ons water voor de kinderen. Allen droegen schelpen om de hals en een van de vrouwen zelfs een gitaar. Hopelijk vinden de kinderen het net zo leuk als de vrouwen! We komen voor 13:00 uur aan in Najera maar de refugio gaat pas om 14:30 uur open. We doen boodschappen bij de spar en koken zelf. Menu: linzen met tomatensaus, groenten, olijven en kip.

Verkoudheid: ongelofelijk maar waar. Vanaf de eerste dag in Spanje zijn we allebei snipverkouden. Hoe je eraan komt weet je nooit maar in de bus zaten ook snotteraars dus wie weet. Peter dacht eerst nog een keelontsteking te ontwikkelen maar gelukkig ging dat over en werd het ook gewone verkoudheid. Vandaag zijn we voor het eerst weer een beetje snottervrij. Hopelijk blijft het hierbij. Van de route hebben we vandaag niet veel gezien omdat het mistig was. Gisterenavond heeft het veel geregend. We waren dus al lang blij dat het droog was deze morgen. Met een steil klimmetje loop je weg uit Najera. Daarna is de route vrij vlak tussen de wijngaarden door. De laatste 5km naar st Domingo zijn kaarsrecht. De rand van de stad is vies en smouterig maar het oude centrum is mooi. 

We worden prima onthaald in de refugio. Twee mannen staan buiten op straat de pelgrims op te wachten en hebben gewoon haast de pelgrims naar binnen te trekken. Erg aardig. Aan de buitenkant is het geen mooi gebouw maar binnenin de comfortabelste die we tot nu toe gehad hebben. Losse bedden met schotten er tussenin. Naast de bedden een stopcontact dus we gaan direct alles laden. Alles wat een refugio moet hebben is aanwezig. Prima douches, keuken, zithoek met lekkere stoelen. Prima dus. Net buiten het centrum is een grote supermarkt waar we inkopen doen. Kunnen we gelijk de voorraad weer aanvullen. Menu: gemengde groenten met tortilla en hamburgers. Chocotoetje na.[Dachten we],toen Lies ging koken was er 1 toetje verdwenen. Ik hoop dat het hem/haar gesmaakt heeft. Grappig: er komt een oudere man uit de douche met zijn kleding in de hand en bovenlijf ontbloot. Hij vraagt ons iets in onverstaanbaar Spaans. Wij willen  hem graag helpen maar weten echt niet wat hij wil. Hij gaat met de trap naar beneden maar komt even later weer terug. Hij kijkt ons hulpeloos aan. Omdat hij met z'n wasgoed in de hand staat denken we dat hij zijn was wil drogen. Lies neemt hem mee drie verdiepingen omlaag naar de tuin. Daar blijkt dat ook dit niet de bedoeling is. De Spaanse hospitaliero helpt hem. Wat blijkt: hij zocht zijn slaapkamer die op de derde verdieping naast de douche is!!  Voor het eerst kopen we een fles wijn. Nog niet van gekomen. Het is ook nog onze favoriete wijn: berberana. In het stadje vinden en juwelier die de Jakobsschelpjes uit goud vervaardigd. Vanaf nu loopt Lies er dus mooi bij.

Kofferpelgrims: Tussen de refugio's bestaat  een rugzak service. Je hoeft je eigen rugzak dus niet te torsen en kunt als gewone wandelaar je dagetappe afleggen. Dat hiermee het karakteristieke van de pelgrim, namelijk zijn last, verloren gaat neemt men op de kop toe. Refugio eigenaren werken hier ook aan mee door de rugzakken en koffers in ontvangst te nemen en te verzenden. Nu zie je dus vrouwen met een beautycase door de refugio lopen met iedere avond weer een ander setje kleding aan. Gelukkig zijn de kofferpelgrims nog sterk in de minderheid maar langzamerhand verschuift pelgrimeren naar toeristisch wandelen.

De route van vandaag volgt de hele dag de N-120. Nu is het zondagmorgen dus gelukkig is er niet zoveel verkeer. Naarmate de ochtend vordert wordt het drukker op de weg. We worden ingehaald door een auto met een klein karretje erachter. Precies ter hoogte van ons krijgt het karretje een klapband. We schrikken ons rot. De stukken rubber vliegen door de lucht. Het duurt nog zeker 2km voordat de bestuurder doorheeft wat er is gebeurd, ondertussen het karretje op de kale velg meetrekkend. Een vonkenregen is het gevolg. We lopen door een paar slaperige stadjes waar de zondagsrust heerst alvorens Belorado binnen te lopen. Er heerst hier toch wel een soort concurrentie tussen de refugio  eigenaren getuige de vele borden langs de kant van de weg met lovende teksten en afbeeldingen van de aanwezige refugio. We kiezen, zoals gebruikelijk voor de grote refugio die van het Braziliaans genootschap is. Volgens de aanplakborden zou deze een zwembad hebben. Dat is ook zo maar  het water is groen en vies. We zitten lekker  nog een paar uurtjes aan de rand en genieten  van de zon die zo nu en dan door de wolken komt. Menu: pastaschelpen met tomatensaus en paprika's, chorizo worst en toetje.

Al vroeg (te vroeg) lopen we Belorado uit. We zouden best wat langer willen slapen maar als iedereen op is en het licht aan is willen we ook niet gaan zitten wachten tot het licht wordt en vertrekken we maar. Het is knap fris vanmorgen maar het wordt een prachtige dag. Er zijn een paar punten waar je de N-120 over moet steken of zelfs een stuk over de vluchtstrook moet lopen. Er wordt gemeen hard gereden. Met daglicht al gevaarlijk maar in het donker gekkenwerk. In Villafranca de Orca eten we bij een panaderia (bakker) een lekkere koek die lijkt op bitterkoekjes maar dan 15 bij 20cm. Hierna klimmen we vrij steil omhoog. De route  loopt 10km door de eik- en naaldbossen. We zijn erg verbaast door deze onverwachte wending in landschap. Omdat na Burgos de meseta begint hadden we zeker geen bossen verwacht. Net voor Ages moeten we ons zelfs door een kudde koeien dringen met Zwitserse koebellen om. Dat maakte het plaatje compleet. We besluiten niet te stoppen bij st Juan de Ortega omdat we daar minder positieve geluiden over gehoord hebben. Oud, en koud water. We lopen  dus door tot Atapuerca. Hier staat een mooie refugio van het centro turistico el peregrino. Prima kamertjes met 2 losse bedde en 2 stapelbedden. Met 7€ pp wel de duurste tot nu toe. Vandaag  hebben we met 30km weer eens een lekkere dag gemaakt. We kunnen  nog slecht wennen aan de korte afstanden maar willen aan ons plan vasthouden korter te lopen. We willen onthaasten maar het kost moeite om er geen wedstrijd van te maken en de snelle en verre lopers te laten gaan. Helaas moeten we meermalen per dag aanhoren: 'jullie lopen zo goed en zo snel, we zien jullie vast niet meer'. Om elkaar dan in de volgende refugio weer te ontmoeten! Ondanks dat we vroeg in de refugio's zijn gaat de middag en avond snel voorbij. Voor je het weet is het 9 uur en gaan we weer naar bed. Atapuerca is wereldberoemd omdat hier de overblijfselen van de eerste mensen in Europa zijn gevonden. Het is moeilijk voor  te stellen dat 1 miljoen jaar geleden de homo antecessor net als wij door de velden liep en ook naar de wolken keek of het zou gaan regenen en net als wij dacht wat hij of zij 's avonds zou gaan eten. Er is een soort 'theme park' waar men de woningen nagebouwd heeft en je kunt de opgravingen bezoeken. Wij houden het na een bezoek aan het bezoekerscentrum voor gezien. Menu: spaghetti met tomatensaus, knakworsten en olijven.

Als je wegloopt uit Atapuerca kom je na een klimmetje op een soort hoogvlakte. Hier kun je goed voorstellen dat de prehistorische mens gelopen heeft. Grote kuddes bizons graasden hier terwijl de sabeltandtijgers op de loer lagen voor een maaltje. Het regent een beetje, maar het zijn de wolken waar we doorheen lopen  die de regen veroorzaken. Als we van de hoogvlakte aflopen zien we Burgos in de zon liggen. Al snel loop je de industriezone van Burgos binnen. De volgende 8km zijn industrie en niet van het mooiste type. Bij de bushalte zien we groepen pelgrims staan wachten. Ze maken elkaar gek door te zeggen de het gevaarlijk is om door de industriezone te lopen. Dit is onzin. Een 5m breed voetpad loopt de stad in met op alle kruisingen zebra's. Op dezelfde manier vertellen ze elkaar dat je het traject Burgos - Leon met de trein moet doen omdat dit een saai stuk is. Velen doen dat dan ook braaf. We bezoeken de kathedraal van Burgos. Een prachtig gerestaureerd meesterwerk waarbinnen je van de ene verbazing naar de andere valt. Wat zal het de eenvoudige pelgrims geduizeld hebben vanuit de middeleeuwse straatjes in dit hemelse bouwwerk te stappen. Er hangen schilderijen van Leonardo da Vinci en koningen liggen er begraven.

Kameraadschap: Iets bijzonders tussen  pelgrims is de kameraadschap. Het gevoel dat je allemaal hetzelfde doel hebt maakt dat er onderling veel geholpen wordt. Toen we net na het eten terugkwamen zagen we dat een Italiaan aan een jonge Duitser vroeg, die pijp rookte, hoe dat smaakte. Even later zagen we hem de pijp van de Duitser roken. We lopen de refugio in naar ons bed en een andere Duitser vraag ons of we twee peren willen. Hij verteld dat hij in de supermarkt alleen een verpakking van 6 kon kopen en er nu dus teveel heeft. Even later helpen wij iemand die net een nieuwe rugzak gekocht heeft met met afstellen van dat ding. De oude hing als een plunjebaal aan zijn schouders en dat was hij (begrijpelijkerwijs) zat. Een oudere fransman, die naast ons slaapt, komt naar ons toe en vertelt dat hij snurkt. Hij vaagt ons om hem vannacht tegen de schouder te duwen als het te gek wordt. Dit is de sfeer die in iedere refugio hangt en eigenlijk heel bijzonder is. We kennen elkaar eigenlijk maar vaag en toch worden we de hele dag begroet alsof we jarenlange bekenden zijn.

Menu: We hebben het hele centrum rondgelopen voor iets anders maar het werd weer kebab. Nu echter met friet. Heerlijk.

Onze medepelgrims: Omdat de meeste pelgrims ongeveer een zelfde dagetappe lopen kom je elkaar telkens weer tegen. Al loop je een refugio verder vaak kom je elkaar dan de volgende dag weer in de volgende refugio tegen. We kennen natuurlijk de namen niet daarom geven we ze zelf namen. 'de fransen' zijn twee mannen die de oude man, welke zijn slaapkamer kwijt was, op sleeptouw hebben. Ze lopen ons tempo en we halen elkaar dus meerdere malen per dag in. 'de Spanjaarden' is een groepje van vijf die bijzonder luidruchtig zijn en brutaal bij de refugio voorrang claimen wat ze dan weer in conflict brengt met de overige pelgrims. 'de homo's' zijn, hoe kan het ook anders, twee Duitse vrienden die ook al dagen met ons oplopen. De grote, stoere, voorop en zijn vriend volgend. De Italiaan is een grote vent van het type bouwvakker. Hij heeft zelfs een hamer en beitel in zijn rugzak. Naar eigen zeggen om stenen te kunnen hakken onderweg. We vragen ons af wat hij met de gehakte stenen wil gaan doen. In zijn rugzak meenemen? 

Vandaag is de eerste dag op de beruchte Meseta. Veel over gehoord maar we konden ons er eigenlijk  geen voorstelling van maken. De Meseta is een hoogvlakte op 800m waar voornamelijk  graan ed wordt verbouwd. Er is geen schaduw en dat draagt bij aan haar reputatie. Nu rest van alle gewassen alleen de stoppels nog. De boeren zijn bezig om strobalen te maken en te verplaatsen. Het is heel mooi lopen  en we staan enigszins verbaasd als we opeens Hornilos binnen lopen. De gps geeft toch echt 19km aan. We zouden  met gemak door kunnen lopen maar dan houden we aan het eind dagen over dus besluiten we te blijven. De refugio is prima. We doen inkopen bij een rijdende winkel en later ook bij de bakker die naast brood nog van alles en nog wat verkoopt. We koken vanavond voor z'n drieën. We lopen al een aantal dagen met een Friezin op waarmee we vanavond ook samen koken en eten. Menu: mix van verse groenten met tortilla's en gerookte chorizo.

Toen we vanmorgen onze neuzen buiten de deur staken merkten we gelijk dat het koud was. Volgens een Franse dame 4 graden. We koppelen dus de pijpjes weer aan de broeken en doen de truien aan. Al direct buiten Hornilos  klim je weer naar de Meseta. De route loopt de hele dag door de akkers heen. Alleen de stoppels staan nog op het veld. De boeren branden de stoppels vaak af. Gevolg is wel dat de berm ook meebrand. Zal wel geen kwaad kunnen maar het lijkt wel alsof er grote branden gewoed hebben. Prachtig verscholen in een dal ligt Hontanas. Een klein plaatsje met refugio en bar. Hier overnachten ook veel pelgrims. Vanuit Hontanas loop je over een asfaltweg geflankeerd door trotse bomen naar Castrojeriz. Van ver zie je de ruïne van het kasteel al op de bergtop liggen. We lopen niet zo ver vandaag, als langeafstandslopers is dit niet gemakkelijk. We moeten leren onthaasten. Zo hebben we optimaal de tijd om te genieten van wat de camino ons biedt. De Hollandse refugio is nog gesloten als we aankomen dus we boeken in bij Casa Nostra. Het klinkt als de Italiaanse maffia maar is een prima refugio met 20 bedden. Afgezien van wat beurse voeten (Peter) van de stenen en keienpaden en een gevoelig rechterteentje (Lies) hebben we geen problemen.

Bermmonumenten: Overal langs de weg zijn door pelgrims bermmonumentjes opgericht. Meestal zijn het keitjes die op elkaar gestapeld Zijn. Een grote kei onderop en steeds kleinere hoger. Bijzonder is dat de monumentjes door andere pelgrims gerespecteerd worden. Nog nooit hebben we gezien dat er bermmonumentjes omvergeschopt waren. Pelgrims maken die monumentjes om een wens te doen of ter nagedachtenis aan iets of iemand, zoals je in de kerk een kaarsje aansteekt. We hebben plaatsen gezien waar er honderden bij elkaar stonden. Soms zie je ook andere vormen zoals takjes die in kruisvorm tussen een hek gevlochten worden of op de grond gelegd. Een aantal keren zagen we geplastificeerde papiertjes met wensen of gedachten die langs het pad waren aangebracht of neergelegd. Sommige liggen er zo te zien al jaren. Ook zagen we een grote cirkel van steentjes op de grond. Duizenden pelgrims moeten her hun steentje gelegd hebben om de cirkel te maken. Ons bescheiden steentje ligt er nu ook tussen met een gezonde aankomst in Santiago als wens. Als laatste zijn er nog de 'echte' monumenten. Meestal van pelgrims die op die plaats het leven hebben gelaten. Door ziekte of door noodlottig ongeval. Gezien de lichamelijke staat van sommigen niet onvoorstelbaar. De historische pelgrims gingen ook vaak pas op pelgrimage als ze ziek waren. Ze hoopten door de 'goede daad' van het pelgrimeren genezing te bereiken. Dit is onderweg nog goed zichtbaar door de vele historische pelgrimshospitalen waar de zieke pelgrims op krachten kwamen, maar vaak ook stierven. Vandaag liepen we langs het hospitaal van San Anton waar men meende te kunnen genezen van het Sint Antonsvuur waar men aan leed. (dodelijke zweren). Sommige pelgrims vertelden ons uit dankbaarheid voor hun genezing op pelgrimage te zijn gegaan. Waarschijnlijk zullen we nog veel monumentjes te zien krijgen. Menu: macaroni  met tonijn en paprika's. Toetje  en wijn. 

Het vriest!! De auto's die we tegenkomen bij het uitlopen van  Castrojeriz hebben bevroren ramen. We hebben ons thermo ondergoed nog niet aan dus we hebben nog een buffertje. 's Nachts is het wel fris omdat onze zomerslaapzakken min 10 graden nodig hebben om warm genoeg te zijn. We dragen buiten wel handschoenen en mutsen. We hoorden dat het in Madrid gesneeuwd heeft en dat eind september! We hebben er niet zoveel last van omdat direct buiten het dorp je een klimmetje van 150 meter mag maken. Met de eerste stralen van de opkomende zon in onze rug en de maan recht voor ons klimmen we naar boven. De meseta strekt zich eindeloos voor ons uit met zijn stoppelvelden. Boeren zijn bezig met het afbranden van de velden. Het pad kronkelt er prachtig  tussendoor. Ongelofelijk dat er mensen zijn die dit willen overslaan. We steken de rio Pisuerga over via een bijzondere oude boogbrug. Helaas waren er werkzaamheden bezig en werkmansketen vervuilden het uitzicht. Een man deelt vanuit de auto reclamekaartjes uit voor zijn albergue in Boadilla, blijkbaar gebrek aan belangstelling. Als we daar even later doorheenlopen zijn we blij dat we daar niet blijven, er zijn geen voorzieningen. We lopen langs het canal de castilla naar Fromista. Als we alleen naar rechts kijken had het ook een watertje in Nederland kunnen zijn. Fromista is groter dan we dachten. Er is een supermarkt en een aantal winkeltjes. We moeten nog even wachten voordat we de refugio in mogen die prima is maar helaas geen keuken heeft.

Leven in de refugio: De dag begint vroeg in de refugio. Om 05:00 uur beginnen  de eersten onrustig te worden. Wij blijven meestal liggen tot 06:30, maar dan zijn we meestal wel de laatste die opstaan. Nu is het spitsuur in de refugio. Iedereen  loopt bedrijvig heen en weer, smeert zich in allerlei zalven en smeersels, sjouwt met rugzakken heen en weer en 30 m/v proberen tegelijk gebruik te maken van de 2 toiletten. Mocht je last hebben van claustrofobie neem dan geen refugio. Ontbijten wordt soms door de hospitaliero verzorgd maar dat is uitzondering. We eten dan ook meestal in de keuken, en als het daar te druk is in de slaapkamer. Refugio's hebben ook een verplichte vertrektijd. Meestal 07:30 of 08:00. Als je een dag wil blijven als rustdag moet je ook gewoon vertrekken en wachten tot je er weer in mag. Nadat je gelopen heb wil je uiteraard inchecken maar refugio's hebben  een openingstijd. Tot nu toe tussen 11.00 en 15.00 uur. Er zijn echter refugio's  die later openen. Meestal  omdat de hospitaliero naast de refugio nog een ander beroep heeft. Refugio's die laat openen vinden wij vervelend omdat er dan een aantal pelgrims staan te dringen voor de deur. Ook vandaag liep er weer een dametje de rij wachtenden voorbij om voor  4 m/v in te checken die er nog niet waren. Wat ons betreft moet dat verboden worden omdat die incheckers meestal niet gelopen hebben. De refugio's zijn na opening meestal binnen 2 uur vol. Laatkomers hebben dus een uitdaging. Doorlopen of een privé-kamer zoeken tegen commerciële prijzen. Goed: we zijn dus binnen, het feest kan beginnen. Zonder uitzondering  zijn er te weinig douches en na de 10e doucher is ook het warme water op. Dus na binnenkomst direct douchen of wachten tot de boiler weer op temperatuur is. Koken na 17:00 uur is praktisch onmogelijk. Er is 1 gasstel voor 60 - 120 m/v. De meeste pelgrims eten gelukkig buiten de deur maar het valt niet mee een pitje te bemachtigen. Messen, vorken, potten en pannen zijn ook maar mondjesmaat aanwezig. Goed  vasthouden dus en zeker niet weglopen. Om 20.00 uur gaan de eersten naar bed terwijl om 21.00 uur de rust volledig is. Er komen nog wet pelgrims terug van diner maar als het geen Spanjaarden zijn zoeken ze stil en zonder licht te maken hun bedjes op. Om 22.00 uur is het verplicht stilte en licht uit. De dag is voorbij. Menu: pizza in een restaurant.

Een kaarsrechte weg loopt  vanuit Fromista langs de autoweg naar Carrion des Condes. Je kunt dus 19km je gedachten eens laten gaan. Er is door de overheid een speciaal pad voor pelgrims aangelegd maar ook dat heeft niet veel fantasie. Bij Villovienco kun je een oudere route weer oppakken langs de rivier. Dit scheelt 5km langs de weg lopen. In Carrion  de los Condos slapen we in het klooster van de Clarissen. Een prachtig gerestaureerd kasteeltje met een schilderachtige binnenplaats. Als klap op de vuurpijl krijgen we ook nog een 2persoonskamer met deur. Voor het eerst in 14dagen slapen we weer samen. We kunnen bijna niet meer wennen aan zoveel luxe.

Eten en drinken: We kiezen onze overnachtingplaatsen met opzet in dorpjes met voorzieningen zoals bakker en supermarkt(je). In de kleinere tussenliggende plaatsjes  is bij de refugio  alleen een bar/restaurant. De meeste refugio's is een basis keukentje aanwezig  met soms een magnetron. We proberen zoveel mogelijk zelf te koken zodat we tussen  17:00 en 18:00 uur kunnen eten. Restaurants bieden meestal een pelgrimsmenu voor 8 a 10€ maar je moet dan wel tot 20/21:00 uur wachten. De winkeltjes  sluiten allemaal tussen 14 en 17:00 uur. Als we aankomen proberen we voor de siësta inkopen  te doen voor lunch en diner. De meeste kleinere dorpjes hebben een bakker (panaderia). Hier kun je soms ook een eenvoudige maaltijd samenstellen. Prijzen zijn vergelijkbaar met Nederland.

Menu: lies heeft kapucijners met spinazie en Peter witte bonen met groenten. Als vlees kiezen we voor gehaktballetjes en saus. Chocoladetoetje na met flesje druivensap op alcohol.

Ook vandaag loopt de route weer vanaf het begin kaarsrecht 18km door de velden. Mooi lopen maar de oh's en ah's blijven wel achterwege. Bij het binnenlopen van Caldadilla de la Cueza komt net de rijdende bakker aantoeteren. Wij moeten weer terugdenken aan de keren dat wij gered zijn door vakgenoten in Frankrijk. Vaak op het moment  dat de bodem van onze etensvoorraad angstig dicht in zicht was gekomen. Wij posteren ons bij de schuifdeur maar de bakker stapt niet uit maar verkoopt vanuit het omlaaggedraaide bestuurdersraam. Na Caldadilla begint het te regenen. Wij  besluiten de korte variant langs de N-120 te nemen die overigens met gele pijlen is aangegeven als hoofdroute. We lopen Ledigos door naar Terradillos de Templarios. Hier staat een gloednieuwe refugio met marmeren vloer en goed restaurant. Het is duidelijk de bedoeling dat alles in het restaurant genuttigd wordt. De 6€ waarmee geadverteerd wordt is het lokkertje voor een kleine kamer met 6 stapelbedden. Meer luxe kan maar daarvoor gelden andere prijzen. terwijl wij dit schrijven regent het nog steeds buiten. Menu: we eten in het restaurant een pelgrimsmaaltijd.

Ooievaars: Al twee weken valt ons op dat iedere kerktoren en verhoogde plaats voorzien is van ooievaarsnesten. Soms zijn de kantelen van kerktorens rondom gevuld met nesten. Soms gebruiken de ooievaars de kruizen op de torens als houvast voor hun nesten. Je ziet ze wel op de nesten zitten maar niet veel vliegen. Misschien dat de geoogste velden niet voldoende eten meer bevatten om ze te bezoeken. Gisteren keken er drie ooievaars door het raampje waar wij sliepen naar binnen. Raampje maat goed dichtgehouden  menu: restaurant spaghetti vooraf, biefstuk met friet en ijs na.

Als we tijdens het ontbijten naar buiten kijken zien we dikke mist. Vast een gevolg van de hevige regen van gisterenavond. We teuten dus een beetje  tot het goed licht is. Dat de eerste 10km weer de N-120 volgt merken we dus niet echt. We lopen over de 'Senda'. De senda is een uitvinding voor pelgrims maar niet door pelgrims. Zelden een fantasielozer voetpad gezien dan dit wat bovendien zonder uitzondering vlak naast de doorgaande weg ligt. Zou de wegenbouwer gedwongen zijn om tegen zijn zin een voetpad te bedenken? We lopen Sahagun binnen. Een middeleeuws stadje waar je prima een nachtje kunt verblijven. Wij willen echter verder. Leon lonkt. Als we op de kaart zien dan vanaf Sahagun nog 12km senda te wachten staat kiezen we voor de langere route over Calzada. Dit is een aanrader! Het landschap lijkt op de veluwe met naaldbossen en zanderige paden. Het is hier heerlijk rustig lopen omdat de meeste pelgrims voor de kortere senda kiezen. Soms denken we gewoon dat we de enige pelgrims zijn omdat er niemand voor of achter ons loopt. We overnachten in Calzadilla de los Hermanillos waar de gemeentelijke refugio eenvoudig is maar goed. We vragen of er een 'supermercado' is. Men wijst ons de weg naar een kruideniertje van het soort waarvan de laatste in NL voor de oorlog met pensioen zijn gegaan. In het donkere overvolle winkeltje tovert hij uit hoeken en gaten dat wat wij vragen. In een kruideniersjas gekleed en vriendelijk lachend worden we prima bedient. De olijven staan in grote weckpotten met lepels erin op een toonbank. We zijn er een beetje vies van maar nadat hij ons heeft laten proeven zijn we verkocht. Niet eerder hebben we zulke lekkere olijven geproefd. We zitten de middag lekker voor de refugio in de zon, en dat op 1 oktober! Er zijn om 16:00 uur nog maar 6 pelgrims gearriveerd. (het worden er 10) Dat is lekker rustig na de overvolle refugio's van eerder.

Bedwantsen: we waren er al voor gewaarschuwd. Bedluis! De Friezin Fokje die met ons oploopt zit er helemaal onder. Lies heeft ook een groot aantal bijtplekjes in haar hals en handen. Door het klimaat en misschien ook wel het reinheidsgehalte van sommige pelgrims hebben veel herbergen hier mee te maken. Iemand die onvoldoende reinheid betracht kan tot Santiago alle bedden waar hij/zij slaapt besmetten. Oplossing is alleen alle kleding op 60 graden wassen en de beetjes die enorm jeuken uitzitten. Veel herbergen  zijn gehuisvest in oude gebouwen met ruwe muren. Dat maakt het bestrijden van de wants erg lastig. Lies heeft alle kleding gewassen en in de droger gedaan. Vooral tegen de droger kunnen wantsen slecht tegen. Laten we maar hopen dat het niet vaker voorkomt. Menu: mie met tomatensaus en frankfurter worsten.

Keizer Trajanus heeft ooit het verlichtte plan gehad om een weg aan te laten leggen van Calzadilla naar Mansilla. Daar lopen wij nu, de keizer te rijk, over heen. Als we toch een puntje van kritiek mogen uitten: een beetje herbestraten zou geen kwaad kunnen want de 'via Trajanus' is behoorlijk hotsebotserig. Na 15km beginnen de onderkanten van de voeten toch wel enigszins te protesteren. Het is best een leuk idee over een weg te lopen die 2000 jaar geleden is aangelegd (en sindsdien niet is gewijzigd). Het heeft gisterenavond weer enorm geregend en de ondergrond is sopperig. We lopen helemaal alleen. Deze variant is duidelijk minder populair dan de senda langs El Burgo Ranero. Volgens de kaart zouden we op de N-625 uit moeten komen maar dat klopt niet (meer). Bij Reliegos komen we weer bij de andere route en lopers uit. Mogen we alsnog 5km van de senda genieten. In het centrum van Mansilla is markt. We kopen lekker een zak verse groenten en krijgen een plaatsje in de prima refugio.

Veiligheid ed: Als je een veiligheidsfanaat ben heb je op de camino niets te zoeken. 220V in de douches is heel gewoon. Gladde vloeren en krakkemikkerige trappen, leuningen zijn meer uitzondering  dan regel. Sprinklers of nooduitgangen: nooit van gehoord! Soms zitten  er tralies voor de ramen aan de buitenkant waardoor je net als in Volendam bij een brand als ratten in de val zit. Als je in de keukentjes het elektrisch aanzet is de kans om geëlektrocuteerd te worden aanzienlijk omdat de keukenuitrusting bij ons alleen nog  in musea te zien is. Gas is beter? Een aantal keer roken we een behoorlijke gaslucht in de keukentjes, blijkbaar stroomt het gas niet alleen uit de pitten! Maar Jacobus waakt over ons en als hij het wil zullen we behouden aankomen (?)

menu: mix van verse groenten met couscous.

We gaan naar Leon vandaag, en dat is te merken ook! Een constante stroom auto's gaat stad in- en uitwaards. Pas bij Vilarente, na 7km, buigt de route af om achterlangs de industriezone Leon binnen te lopen.

In Valdelafuente mag je een drukke snelweg proberen over te steken. Dit is echt gevaarlijk! Gezien het aantal pelgrims is een voetgangersbrug geen overbodige luxe. Je loopt hierna best mooi Leon binnen. Even oppassen bij de splitsing naar refugio chef. Deze ligt echter 2km uit het centrum. Wij gaan naar het klooster wat midden in het centrum ligt. Mannen en vrouwen gescheiden. Bij het inchecken mocht Peter echter als enige op de dameskamer slapen. Wat heeft Jacobus met Peter voor om hem met 40 vrouwen te laten slapen. Is het een beproeving? En dan nog: voor wie?, de vrouwen of Peter. We eten heerlijk bij de mc Donalds. Het is een echte reünie binnen. Blijkbaar  zijn meer pelgrims het Spaanse eten zat. In het centrum staat de prachtige kathedraal. De 120 glas in lood ramen alleen zijn al een bezoek waard. 

Het uitlopen van een grote stad is nooit een pretje. Het verkeer van de ochtendspits raast je aan alle kanten voorbij in de stress van de grootstad. We raken in het centrum de route ook al snel kwijt. Ook dit gebeurd in iedere stad. Gelukkig weet onze gps de weg. Ondanks dat de route goed is aangegeven zijn we toch blij de gps te hebben meegenomen. Al is het maar om de dagafstand en km's vast te stellen en te kijken  waar op de route je bent. Net buiten Leon is er de splitsing van de route. Rechtdoor loop je snel maar fantasieloos langs de snelweg en linksaf kun je omlopen via Mazarife. Altijd doen! Heel mooi loopt de route door het heuvelachtige landschap. Omdat het gisteren eigenlijk de hele dag geregend heeft is het op sommige stukken wel een beetje baggeren. Mazarife is een plaatsje van niets maar heeft wel 3 refugio's. We kiezen  voor Tio Pepe. Een prima refugio in een lokale bar. We krijgen een 2 persoonskamer met slot! We doen inkopen bij de lokale spar en genieten van de stilte in het dorpje. De refugio ligt tegenover de kerk waar wij vanuit onze kamer ook op uitkijken. Rustieker kan je het niet hebben. We zitten een poosje aan de voorkant van de kerk in het zonnetje. Menu: bood met vis en salami en olijven. Biertje voor de afdronk.

We gaan naar de bergen!! Vanochtend vroeg gestart voor een lange dag. Toen we uit het dorp wegliepen stonden er verschillende pelgrims buiten te wachten tot het licht werd. Bij de rand van het dorp zagen we waarom. Het was nog aardedonker op de weg door de velden. Gelukkig  trekt onze gps zich niets aan van licht of donker dus toen wij parmantig langsstapten volgde de rest. Moeder gans en haar kuikens. De weg loopt kaarsrecht 9km bijna rechtuit. Bij de nieuwe snelweg kom je bij Hospital de Orbigo. Dit plaatsje is beroemd om de langste Romaanse brug van Spanje. Wij drinken net aan de overkant koffie. De Friezin en een Belg zijn er ook. Je kijkt prachtig uit over de brug en kunt de pelgrims al van ver aan zien komen. Na Hospital splits de weg zich. Wij kiezen weer voor de variant die niet langs de snelweg loopt. Hier krijgen we geen spijt van. Prachtig  loopt de route over de heuvels. Locals zijn met de wijnoogst bezig. Dit ziet er wel heel anders uit dan Frankrijk waar kaarsrechte rijen wijnstruiken door machines op hoge poten werden geoogst. Hier zijn het kleine ongelijke struiken die met de hand worden geplukt. In de verte zien we de hoge bergen liggen. Dat belooft nog een fikse klimpartij te worden morgen en daarna. We zullen het gaan zien. We zien Astorga al van verre liggen in het dal. Dit is toch nog 6km lopen. Gelukkig is het zonnig weer. Aan het begin van Astorga staat een grote refugio met 144 plaatsen. Wij krijgen weer een 2 persoonskamer! Nog even en we zijn zo verwend dat we het in de grote slaapzalen niet meer kunnen wennen. De refugio heeft een mooi zonneterras op de 1e verdieping. Terwijl wij dit schrijven kijken we uit over de voorstad van Astorga met een pittoresk klein kerkje en horen we 2 jongens musiceren op gitaar en dwarsfluit. Het klinkt een beetje als Thijs van Leer. Het geeft een heel bijzondere ambiance.

De bedwantsen zijn nog steeds gesprek van de dag. Bijna alle vrouwen blijken in meer of mindere mate gebeten te zijn. Tot nu toe heeft maar 1 man last van beten en hij is ook direct gestopt met de camino. Laten we er maar vanuit gaan dat het heeel erg bij hem was en niet dat man(en) een lagere pijndrempel hebben. Iedereen heeft zo z'n middeltjes en de tubes en spuitbussen gaan van hand tot hand. Er schijnen in de buurt van Burgos zelfs 2 refugio's hun deuren te hebben gesloten ivm de wantsen.

Ondergrond: Tot nu toe loopt de camino over stenen paden van het type keitjes en grove gravel. De paden zijn ook nog eens bijzonder ongelijk en uitgesleten. Gelukkig hebben wij hier rekening mee gehouden en schoenen met dikkere en stuggere zolen aangeschaft. Bergschoenen van het type B of BC zijn hier in hun element. Aan het einde van de dag geven je voeten de strijd met de keitjes op en worden je voetzolen gevoelig. Bij Peter leidt dit tot zoveel eeltvorming op de ballen van zijn voet dat dit tijdens het lopen  pijnlijk is. Menu: rijst met gemengde groente en gehakt en perzik toe. Met een heerlijk flesje wijn.[Fokje kookt vandaag]

Vandaag is de dag waar we naar uitgekeken hebben en waar we ook wel een beetje tegenop zien. We gaan naar 1400m klimmen, net onder het hoogste punt van de camino van 1505m bij Cruz de ferro. Het is nog donker als we Astorga uitlopen. We volgen de stadswal, dat loopt wel zo makkelijk in het donker. Een breed gravelpad loopt naar Murias de Rechivaldo. Achter ons komt de zon op achter de kathedraal van Astorga. Het pad is vals plat, zoals wij dat noemen. Je denkt dat je vlak loopt maar ondertussen ben  je lekker aan het stijgen. Tot Rabanal del Camino  blijft het redelijk vlak. In Rabanal eten we, er is een mini winkeltje maar voor ons net voldoende. Vanaf Rabanal gaat het vrij steil omhoog. Het is stevig heuvelklimmen. Bergwandelen mag je het niet noemen. Je krijgt er een prachtig uitzicht over de omgeving voor terug. Peter heeft last van kramp in z'n linkerkuit. Zou het klimmen zijn tol eisen of is het een van die pijntjes die even plotseling verdwijnen als ze gekomen zijn. We slapen in een gerenoveerd kerkje met de naam: Domus Dei.

De heks op de berg: we lopen het gehucht door wat bestaat uit 3 huizen en 3 refugio's. Normaal is dit beeldspraak voor een gehucht maar in dit geval is het echt zo. We lopen een braakliggend stukje land op en gaan op het gras zitten om naar de bergen te kijken. We zitten al even als een oud vrouwtje zich met 2 stokken staande houdend

op ons af komt lopen. Ze begint in rap Spaans tegen ons te praten. We reageren niet echt waardoor ze overgaat met tegen ons te schelden. We weten niet wat ze bedoeld maar maken eruit op dat we op haar grond zitten. Lies zegt in het Spaans  tegen haar dat we pelgrims zijn maar dat is helemaal verkeerd. Blijkbaar hebben 80 jaar pelgrims geen goed gedaan. Als ze op het punt staat ons met haar stokken te lijf te gaan besluiten we maar te verplaatsen. Zwaar op haar stokken leunend kijk ze ons na.

 Menu: spaghetti met tomatensaus. We eten gezamenlijk. 2 Braziliaanse jongens koken  voor 14 m/v. Er heerst een kameraadschappelijke stemming. Iedereen komt uit een andere hoek van de wereld en we praten en lachen of we elkaar al jaren kennen. Een van de engelse jongens heeft een mini gitaar bij zich die door de anderen gebruikt wordt. In het kerkje hangt de geur van wierook. Een grote vriendenclub allemaal op weg naar Santiago.

Het lijkt of de meeste pelgrims doorkrijgen dat het geen zin heeft om in het donker een berg te gaan bestijgen. In ieder geval is iedereen nog in slaaptoestand als wij om 7 uur wakker worden. In de refugio nuttigen we een eenvoudig ontbijt alvorens op pad te gaan. We stijgen nog een klein stukje tot bij het hoogste punt van de camino. Dit is een bekend punt van de camino omdat de meeste mensen een steentje van thuis meenemen  om bij het cruz de ferro neer te leggen. Als nagedachtenis  aan iemand of met de wens het einddoel te mogen halen. Voor een ongeoefend oog zou het ook een omgevallen vuilcontainer kunnen zijn zoveel 'spulletjes' zijn hier achtergelaten. Vandaag mag met recht een bergwandeling worden genoemd. Met prachtige vergezichten omzoomd loop je door de bergen. Met een lekker zonnetje in de rug is het een prachtige dag. Vanaf het cruz gaat het eigenlijk constant omlaag. Soms zelfs behoorlijk steil. Met regen moet het geen pretje zijn op deze afdaling. Via leuke bergdorpjes die in Zwitserland niet zouden misstaan lopen we naar Molinaseca. Op het kaartje hadden we al gezien dat de kerk is gewijd aan St Nicolaas. Net voor het dorpje gaat een van de mooiste bruggen uit de camino het dorpje in. We maken een paar foto's en lopen over het bruggetje. Net als we het kerkje passeren begint het carillon te spelen. We kijken elkaar aan en beginnen spontaan mee te zingen: 'zie ginds komt de stoomboot uit Spanje weer aan'. Het is ongelogen maar dit wijsje speelt het klokkenspel in de kerk van St Nicolaas. De vraag is nu of St Nicolaas zich door ons lied heeft laten inspireren of dat wij zijn melodietje gepikt hebben? Luid zingend lopen  we door het stadje, de bewoners verbaasd kijkend passeren. We eten op een bankje onze lunch en als het kerkje uitgaat kunnen we weer niet laten de kerkgangers toe te zingen. Wel enorm gelachen!! Het is nog 5km naar Ponferrada. Het is goed opletten omdat er een nieuwe refugio is aan de rand van het centrum. Je kunt er vanaf de route direct heenlopen maar dan moet je wel de juiste afslag nemen. We moeten even wachten tot de refugio om 15:00 uur open gaat. Het is een mooi nieuw gebouw met prima faciliteiten. Na het eten lopen we Ponferrada in. Het is best een grote stad met een bijzondere burcht van de tempeliers. Aan een kant beschermd door een steile klif en aan de stadskant voorzien van we 4 verdedigingslinies. Als je net met pijlen doorzeeft de eerste hindernis genomen had kom je weer voor een volgende muur waar je waarschijnlijk nog meer verrassingen te wachten stonden. Gezien de staat van de burcht hebben de aanvallers niet veel moeite ondernomen deze te veroveren. Het kerkje is nu museum. Er is een tentoonstelling met de naam: 'YoCamino'. Dit maar overgeslagen omdat we bij 'Yo' beelden krijgen van Marokkaanse jongeren met laagkruis broeken. Menu: macaroni met rode saus en knakworst. Het is zondag en veel winkels zijn dicht.

Zoals in veel grote steden zijn we ook in Ponferrada de weg weer kwijt. Het gaat in het begin heel goed. Om de 100m een tegel met een schelp leidt ons goed door het centrum. Bij een grote rotonde is het plotseling voorbij. We worden door een aardige man geholpen  maar ondanks dat de richting wel goed is zet hij ons niet op de route. Met de gps pakken we de route net buiten het centrum weer op. De eerste  10km zijn een beetje rommelig. Stoffige dorpjes die klem langs de doorgaande weg liggen. De route loopt ook vaak langs de weg. Na Cacabelos komt er een splitsing waardoor je even de weg kunt verlaten. Zeker doen! We eten in Valtuille de Arriba waar 2 zwerfhonden niet van ons weg te slaan zijn. Een van de honden heeft x-poten. Ben je zwerfhond, heb je nog x-poten ook! Heel mooi loopt  de route door de wijnvelden naar Villafranca del Bierzo. Een leuk stadje aan de voet van de bergen. De hoogte van de bergen doet ons toch wel een beetje vrezen voor morgen. Dit zijn geen heuveltjes! Menu: sla met tortilla's. Vis en eieren, tomaten en dressing maken ons maal compleet. De wijn is hier spotgoedkoop. Flessen vanaf 0,55€. Wij kopen een dure fles van 1€, maar dan heb je wel een hele liter.  

Vandaag is Lies jarig. Haar traktatie bestaat uit de zwaarste dag van de Camino Frances. 20km met daarin een bergje van 400m klimmen met daarna als toegift nog 10km naar de 1300m hoge berg waar O'Cebreiro ligt. Gisteren hebben we al mensen uitgenodigd maar het programma stond de meeste niet aan. Meestal zijn we na een verjaardag bekaf als de laatste gasten verdwenen zijn maar waarschijnlijk zal het vandaag niet veel beter zijn.

We Lopen in het donker Villafranca uit. We kiezen vandaag voor de korte variant langs de doorgaande weg (30km?). We willen vandaag O'cebreiro bereiken. De weg is erg rustig en loopt ongeveer 20km parallel aan de snelweg. Je kunt ook een variant door de bergen kiezen maar dan moet je voor de beklimming overnachten. Achteraf had dit wellicht beter geweest. We lopen dus 20km door de vallei achter een soort betonnen vangrail. Heel rustig en veilig maar leuk is anders. Bij Vega de Valcarse krijgen we net een leuk bakkertje met koffiepunt in zicht als we ook een Duitse vrouw achterop lopen met wie we al lang gelijk  oplopen. Dit is het ideale moment om Lies haar verjaardag te vieren. We drinken gezellig  koffie met cake en koek. Zo voelt Lies zich toch nog een beetje jarig. Bij Ruitelan ga je van de weg af. Er staat  een man met paarden en een ezel te wachten. Hij wil ons (tegen betaling) wel naar boven brengen. Voordat wij ons met een EZEL de berg laten opdragen moet er toch nog wel wat gebeuren! Na Herrerias begint de klim. Het moet gezegd worden, het is gemeen stijl. Het zweet loopt in straaltjes van ons gezicht. Na de klim naar Vezelay hebben we het niet meer zo stijl gehad. Veel pelgrims hebben opvallend veel oog voor het landschap en bodemgesteldheid, of zou het een alibi zijn om even stil te staan en uit te puffen. We rusten even in La Faba en eten een half stokbroodje alvorens de laatste 300m aan te vallen. Met de teller op 30km lopen  we O'cebreiro binnen. De refugio is nieuw en voorzien van alles wat een pelgrim nodig heeft. We moeten even wachten tot na de siësta met inkopen doen, maar we hebben een lekkere zit!

Tourist trap: in ons routeboekje lazen we dat er vanaf nu stadjes komen die als enige doel hebben de pelgrim zoveel mogelijk geld uit de zak te halen. Een soort legitieme diefstal dus. Vandaag direct het eerste voorbeeld. De refugio heeft een keuken die in de showroom van een duur keukenmerk niet zou misstaan. We stonden verbaast te kijken van zoveel design. Toen we de kastjes openden stonden we nog meer te kijken, totaal leeg! Geen potje, pannetje, kommetje te vinden! De bedoeling is duidelijk, in het dorpje eten en drinken svp. In het dorpje zijn de prijzen ongeveer 3keer de normale prijs. Voor een pizzapunt betalen we onderweg 1,30 hier 3,60! Bij de restaurants veel menu's maar geen prijzen. Losse onderdelen lopen lekkerder op. Dit is commercieel pelgrimeren ten voeten uit. De gedachte dat een pelgrim geen kapitalist is die ver van commercie wil blijven is hier verdwenen. Jammer, mijden dit soort plaatsen.  Om de verjaardag van Lies te vieren drinken we nog een een glaasje met de Duitse, Brigitte. Het is heel gezellig. Misschien moeten het volgend jaar ook maar in O'cebreiro houden! Lies krijgt nog een heel leuk cadeau van Brigitte, een hele lieve wenskaart met een Camino sleutelhanger. Van Peter krijgt ze een camino schelp in gouden uitvoering als hangertje. Menu: soort pizza met tonijn. 

We dachten dat het met klimmen gedaan zou zijn. Echter tussen O'cebreiro en het pelgrimsmonument op 1270m zitten nog een paar stevige klimmetjes. Het monument  is knap gemaakt en lijkt op Sil de Strandjutter die met windkracht 10 zijn zuidwester vasthoudt. Van slecht weer hadden wij weinig last. Het was weer onbewolkt en we liepen niet alleen in de stralende zon maar zelfs boven de wolken. Dit was een prachtig  gezicht. Het blijft stijgen tot 1335m, hierna zet eindelijk de verwachte daling in. In Fonfria geeft Lies  aan dat haar energiemeter in het rood komt. We kopen bij een bar een energiereep. Als we verder het dorpje inlopen komt er een oudere vrouw op ons af met een bord met iets dat verdacht veel op pannenkoeken lijkt. Ze biedt ons er een aan. Ze kijkt met een blik van 'waar zouden die gasten vandaan komen'. Dan zegt ze: 'pannenkoeken?' Wij moeten erg lachen en nemen er eentje. Natuurlijk is ook hier de bedoeling een financiële bijdrage te geven maar dit is wel een grappige manier. Even later komt ons een boer tegemoet met een kudde koeien. Het grappige is dat hij honden bij zich heeft die de koeien  net als zijn  het schapen begeleiden. We wachten maar even tot ze voorbij  zijn. De route is vandaag prachtig, een bergwandeling in de Zwitserse alpen waardig. We stoppen in Triacastella. De refugio is erg basic. We hebben een 4 persoonskamer met als kamergenoot een engels sprekende jongen die zo te ruiken  heeeel lang niet gedouchd heeft. Lies moet de kamer verlaten om niet te braken. Peter vraagt hem of alles goed gaat. Nee, hij heeft geestelijke problemen. Peter vraagt hem of hij buiten heeft geslapen de laatste tijd. Ja, dat is inderdaad zo. Peter stelt voor dat het wellicht een goed idee is even te douchen en zijn schoenen buiten te zetten. Hij vertelt dat hij net zijn gezicht gewassen heeft. Peter vraagt hem de rest ook maar even te doen. Even later zien we hem niet alleen naar de douche lopen maar zelfs zijn kleding, sokken en schoenen (?) wassen. De hints zijn blijkbaar wel aangekomen. Maar om nu te zeggen dat onze slaapkamer naar viooltjes ruikt gaat wel wat ver. Net na het douchen zien wij dat hij bij het roken as van zijn sigaret in zijn haar strooit. Op onze vraag waarom hij dit doet verteld hij dat hij in de bijbel gelezen heeft dat mensen dat ook deden. Misschien hoort dit ook bij de uitdaging die pelgrimeren heet. [naschrift: de engels sprekende jongen blijkt Duitser te zijn en heeft last van schizofrenie. In Santiago zijn we hem weer tegengekomen en toen ging het al niet veel beter met hem. Maar aangekomen is hij dus wel. Hier verteld hij ook dat hij na de grote schoonmaak zijn schoenen vergeten is in de refugio. Hoe je zoiets kan vergeten is ons een raadsel maar wij zijn geestelijk dan ook gezonder.] Menu: gevuld stokbrood.

De bedwantsen hebben weer toegeslagen. Toen Lies vanmorgen wakker werd had ze weer 20 beetjes te pakken. Gelukkig niet zo erg als vorige keer maar wel weer vervelend. Bij de farmacie kopen we spul om op je lichaam te spuiten voor het slapen gaan en voortaan leggen we eerst de poncho's op de bedden voordat we gaan slapen. Lies slaapt met thermo-ondergoed  van top tot teen en handschoenen aan. Bedwantsen schijnen namelijk niet onder strakke onderkleding te kruipen.

Weer is het stralend weer. Waar hebben we het aan verdient? Vandaag nemen we de route die via Samos loopt. Deze is wel 5km langer maar mooier en het klooster  van Samos is prachtig. Zelden zo'n groot klooster gezien. De hele dag gaat het heuveltje op heuveltje af. Op een gegeven moment begin je jezelf af te vragen waar dat vermoeide gevoel in je benen vandaan komt. Daarvan dus. Na Samos loop je mooi door het berglandschap. Op veel plaatsen lijkt de tijd te hebben stilgestaan. Een man slacht in zijn schuur een koe met een ijzerzaag. Bij veel boerderijen kun je precies zien wat voor auto's ze de laatste 50 jaar gereden hebben. In meer of mindere staat van ontbinding staan ze achter de boerderij. Je ziet hier heel veel auto's rijden die je bij ons alleen in musea tegenkomt. Vaak nog in prima staat.  Bij Calvor kom je weer op de korte route, maar dan zie je Sarria al liggen in het dal. We checken in en lopen de stad in. Sarria is een grote stad waar je alles kunt kopen. Dat doen we dan ook. Onze medepelgrims veranderen ook, toen Lies een paar nieuwe loopsokken op bed liet liggen waren deze even later verdwenen. Laten we maar hopen dat de dief het tot Santiago redt, dan kan deze zonde gelijk meegenomen worden tijdens de vergeving. (lies had hem/haar overigens liever zelf vergeven!) Menu: tortelini met napolitano saus en 2 dikke plakken ham,geraspte kaas en olijven.

En weer hebben we een zonovergoten dag. Op deze manier komen onze poncho's nooit versleten! Dat de  lucht strakblauw is en de zon in onze rug brandt beginnen we normaal te vinden. De groene bemoste stenen die de paden vandaag flankeren doen echter vermoeden dat het hier vaak regent. We zien ook geregeld paddenstoelen aan de kant van het pad, weer een teken van een vochtige omgeving. We beginnen  de dag met een klimmetje. Al snel wordt het vlakker en lopen we over de heuvels door uitgestorven dorpjes. Misschien is het beter te spreken van groepjes huizen. Zelden zijn het er meer dan 5 bij elkaar. Op de kaart tellen we er wel 19. De route is weer prachtig. We lopen net op de wolkengrens. De zon schijnt  door de wolken en geeft alles een prachtige kleur. Leve de digitale fototechniek, zo kun je nog eens een plaatje extra schieten. Vandaag passeren we het 100km punt. Hier gaat de camino beginnen. Om een compostellana te krijgen  hoef je niet meer dan 100km te lopen. Wij zitten  tegen de 3000km dus hebben al behoorlijk voorgoefend! Er staat een normale markeringssteen en dat is het. Snel weer verder dus. Scherp dalen we af naar Portomarin. De refugio ligt in het centrum en is basic maar goed. Portomarin ligt mooi aan de rivier. Nadat we aangekomen zijn drinken We nog en glaasje wijn a/d waterkant, we kijken zo op de brug waar alle pelgrims overheen lopen om in het plaatsje te komen. Dan is het tijd om te koken. Na het eten gaan we nog even terug naar de waterkant om nog wat te drinken en te genieten. Menu: bami met choriso en tiramisu.

De wolken hangen laag in het dal vanmorgen. Daardoor lijkt het alsof het mistig is maar wolken zijn fijner dan nevel en wat ook erg opvalt is dat de temperatuur in de wolken veel hoger is. Als we een uurtje later vanuit de wolken de zon inlopen is het erg koud. De zon speelt een spel met de wolken en dit leidt tot prachtige kleuren in de lucht. Als we hoger komen zien we de wolken door het dal kruipen. Daar krijg je geen genoeg van. Er zijn dagen dat de file op de A16 er minder aantrekkelijk uitziet! De zon doet erg haar best en vanmiddag zal het wel weer warm worden. Het landschap is ideaal om in te wandelen. We lopen de hele dag van heuveltje naar heuveltje. Er zitten weinig dorpjes op de route en dat is des te meer opvallend omdat er gisteren zoveel waren. Vlak voor Palas de Rei is een nieuwe refugio van de Xunta. Prachtig mooi maar wel 1,5km voor het stadje. Wij kiezen daarom voor de oude in hartje centrum. We hebben een stapelbed voor een glazen erker met uitzicht over het dorpsplein. Mooier kan niet en al helemaal niet 'donatievo'. (betekend dat het gratis is, en je zelf mag bepalen wat je in de collectebus gooit). Jammer is dat de keuken weer gestript is, het enige wat rest is een vaatdoek! We laten ons natuurlijk niet vangen als zuinige Hollanders en kopen een pannetje. Kunnen we lekker onbeperkt koffie drinken. Op het dorpsplein genieten we lekker van de najaarszon en drinken een wijntje. Het pelgrimsleven is zo slecht nog niet. Dit gaan we missen. Menu: lentilles (linzen) met erwten en worst. Perzik als toetje.

Over het pleintje waar we gisterenavond hebben gezeten tot de zon onderging lopen we weer weg de bossen in. We kunnen goed merken dat het soort pelgrims veranderd. Het is in Spanje een lang weekend en dus lopen veel Spanjaarden een weekendje Camino. Deze 'pelgrims' hebben een heel ander ritme. Ze gaan laat naar bed, als wij al uren liggen (en maken teveel herrie). Vanmorgen was er dan ook niemand die het licht aandeed. Er rijden ook groepen mountainbikers over het pad op huurfietsen. Dat is niet erg maar ook zij maken gebruik van de herbergen. Caminotours zullen we maar zeggen. Eigenlijk is het wel vervelend  omdat je de hele dag 'pépé' achter je hoort roepen en je weer aan de kant moet gaan. Vandaag veel bos. Op de kaart tellen we 5 grote bospercelen. We lopen dan ook van bos naar bos. Het is weer prachtig weer dus wat wil je nog meer. In de bossen staan bomen met bladeren die wittig van boven zijn. Hierdoor lijkt het net of er sneeuw opligt. Heel bijzonder. In Melide doen we inkopen. Melide is een grote stad en er is markt op zondag. Lekker druk dus. We komen door schilderachtige dorpjes en over oude bruggetjes. We lopen vandaag door naar Arzua. Hier is weer een prima refugio. Alle winkels zijn gesloten dus we moeten nog even kijken wat we gaan eten. We hebben besloten morgen naar Santiago te lopen. Om 18km voor Santiago  te stoppen is zo onbevredigend en zo houden we volgende week zaterdag over om rustig in Santiago rond te lopen. Dat betekend wel dat morgen  een lange dag wordt. We rekenen op 36km. We lopen wel direct de volgende dag door naar Finisterra. Hebben we speciale verwachtingen van Santiago? Nee, eigenlijk niet. Bijzonder dat we het gaan halen, maar de route is om nooit te vergeten en Santiago is daar een klein onderdeeltje van. We zitten samen met de Duitse Brigitte en twee anderen tot de zon ondergaat op het dorpsplein onder de kurkeiken. Het saamhorigheidsgevoel is enorm. Deze momenten zullen we niet snel vergeten. Menu: brood&vis (kan het meer pelgrimsmenu geven)

Vannacht worden we vanaf 02:00 uur getrakteerd op dronkemansgelal van 2 Duitsers. We hadden ze al gezien omdat hun hond met rugzak en zwerversuiterlijk de aandacht trok. Blijkbaar hebben ze geen slaap nodig omdat ze de hele nacht al drinkend in de keuken doorbrengen. Voor Brigitte de Duitse aanleiding om al rond 04:30 de lange dag naar Santiago aan te vangen. Wij houden het nog tot 07:30 uit maar eigenlijk is dat ook nog te vroeg omdat we in een pikdonker bos lopen en Lies diep in de rugzak moet graven naar de zaklamp. En zelfs dan zijn de gele pijlen nog maar nauwelijks te onderscheiden. Het is rustig op de route. Je merkt wel dat je Santiago  nadert omdat er steeds meer speciale pelgrimstunneltjes gemaakt zijn. Zelfs de putdeksels zijn voorzien van het schelpmotief. In Maastricht keken we nog verbaast op als we een schelp zagen. Nu kijken we raar op als we er geen zien. In de meeste straatnamen komt het woord 'peregrino' voor, idem voor de veelvuldige herbergen. Na 20km kom je bij Pedrouzo. Helaas loopt de route niet door het stadje waardoor je de gelegenheid mist inkopen te doen. Na Pedrouzo zie en hoor je grote vogels de lucht in brullen ten teken dat je de luchthaven nadert. We eten aan de voet dan de landingsbaan en zien ze over ons hoofd heen het luchtruim kiezen. Ook vandaag gaat de route grotendeels door het bos. Het is heel apart om de laatste paar dagen naar Santiago door bossen te lopen waarbij je het onderscheid met de Nederlandse bossen in Brabant niet kunt zien. Bij Spanje stel je jezelf iets heel anders voor maar dat komt natuurlijk omdat alle plaatjes die wij van Spanje kennen overal vandaan komen behalve uit Noord-Spanje. Opvallend is wel dat er veel bospercelen tussen zijn met eucalyptusbomen. De verliezen hun bast in lange schillen waardoor het er erg als een oerwoud uitziet. In de verte zien we het monument van Monte Gozo liggen. Een reusachtig monument opgericht toen paus Johannes-Paulus hier duizenden jongeren toesprak tijdens een heilig jaar. We waren van plan een refugio te zoeken aan de rand van Santiago maar we vinden de reuze refugio (800 plaatsen) er zo goed uitzien dat we besluiten hier te blijven. Even later arriveren de bekende medereizigers ook en drinken we gezellig koffie. Hebben we Santiago nu wel of niet bereikt. Voor de middeleeuwse pelgrims gold dat als je Santiago kon zien liggen je de stad bereikt had. Op dit punt genaamd 'alto de perdon' waren je zonden vergeven. Wij hebben het dus gehaald en zullen zonder zondenlast morgen wel vederlicht lopen. Nu alleen  nog zorgen dat er geen nieuwe zonden bijkomen de rest van ons leven maar dat moet niet zo moeilijk zijn nu onze wilde haren langzaam grijs geworden zijn. Voor het eten lopen we nog naar het pelgrimsmonument  op de heuvel achter de refugio. Het is jammer dat door toedoen van de paus het accent is komen te liggen op het kolossale monument ter nagedachtenis van het heilig jaar terwijl vroeger de route over de heuvel liep waar de pelgrims voor het eerst Santiago zagen. Dit is eigenlijk de belangrijkste plaats van de hele camino en de route loopt er niet eens langs! Menu: (Peter: gemengde salade met sparerib en friet. Lies: pizzapunt vooraf met gekookte aardappels en tonijn. Toetje na)

Bij het krieken van de dageraad lopen we Santiago in. 1056 jaar nadat de eerste pelgrim Santiago binnen liep. (Dit was in 951 de bisschop van le Puy). Bij binnenkomst van de stad staat een soort ereboog. We maken een schemerige foto en gaan op zoek naar het plaatsnaambord. We vinden het 100m verder aan de rechterzijde. Dit is een foto die je niet mag missen. Het bewijs van 14 weken lopen! Santiago is wel anders dan de andere grote steden die we doorlopen hebben. Geen lelijke industriezones aan de rand, je loopt vrij snel de stad in die tegen een heuvel gebouwd is. Het is grappig te beseffen dat de meeste Santiagoers nakomelingen zijn van pelgrims die zijn blijven hangen. Santiago geeft toch wel een bijzonder gevoel. Je voelt dat  deze stad een rijke historie heeft. Ontelbare pelgrims hebben zijn hier onder allerlei gemoedstoestanden binnen gelopen. Wij hebben een dubbel gevoel, we hebben Santiago bereikt maar lopen ook gelijk weer door. Over een paar dagen zullen we Santiago nog eens grondig op ons laten inwerken. De route naar de kathedraal is bedroevend. Er komen tussen de 60.000 en 180.000 pelgrims ieder jaar aan en de bewegwijzering is bijna niet te vinden. Hadden wij geen gps track gehad waren we in het zicht van de kathedraal nog verkeerd gelopen.

We lopen door naar Finis Terrae. Letterlijk 'het einde van de wereld'. In de middeleeuwen dacht men letterlijk dat het verste punt op aarde was waar men kon gaan. De Romeinse Ceasaren kwamen hier om de ondergaande zon te aanbidden. Volgens de legende is hier het ontzielde lichaam van Jacobus de meerdere (discipel van Jezus Christus) heengebracht na zijn martelaarsdood rond 40AD in Rome. Waarschijnlijk in de haven van El Padron. Waarom: niemand die het weet maar de eerste Christenen hadden een uitgesproken voorkeur voor spirituele plaatsen in de oude wereld om daar hun geloof, hun waarheid, te brengen. Zoals iedere Nederlander begrippen als Parijs, New York ed kent, kende de bewoners van Europa rond het jaar 0 de plaats Finisterra als de verste plaats op aarde waar je kon reizen en dus gelijktijdig de plaats waar je het dichts bij de 'andere' wereld kon komen. Finisterra was een  spirituele plaats. Hier dacht men de bekende wereld te zien overgaan naar het 'land van de eeuwige jeugd'. Dat de eerste Christenen dit geloof wilden 'bijstellen' is begrijpelijk. De opdracht van Jezus Christus was immers om het geloof tot in alle uithoeken van de wereld te verkondigen. Dat zijn discipel Jacobus deze opdracht letterlijk uitvoerde is goed te begrijpen. Dat hij na zijn onthoofding in 40AD terug is gebracht naar deze plaats is veel minder logisch. Wat of wie er werkelijk in het zilveren kistje in de kathedraal in Santiago ligt zullen we nooit weten.

Veel middeleeuwse pelgrims combineerden hun pelgrimage met een bezoek aan 'het einde van de wereld'. Aan het strand van Finis Terrae vond men de jakobsschelp die men op de terugweg trots droeg als bewijs dat men het gehaald had. Pelgrims (zoals wij dus ook) die bij vertrek een schelp opspelden begrijpen er dus weinig van. Voor de middeleeuwer moet het een fantastisch gezicht geweest zijn om de zon achter 'de wereld' te zien verdwijnen. Met het gevoel het graf van Jacobus bezocht te hebben en het einde van de wereld gezien te hebben moet hij zich een (ver)rijk(t) mens gevoeld hebben. Bij terugkeer in zijn dorpje waar de meesten nog nooit uitgeweest  waren moet hij een belangrijk/invloedrijk man geweest zijn.

Het is even zoeken naar de Finisterra route maar na het San Lorenzo park worden de aanduidingen beter dan ze op de camino Frances ooit zijn geweest. Op bijna iedere zuil staat de afstand naar Finisterra tot op de meter nauwkeurig. De route loopt door veel eucalyptus bossen en door mooie dorpjes. Helaas is het tot de middag 'in de wolken', dwz de bewolking hangt zo laag dat we er pas bij het stijgen weer uit lopen, ook nu wordt weer een strakblauwe lucht zichtbaar. Wat erg opvalt is dat de levensstandaard hier beduidend hoger ligt. We lopen de hele dag langs landhuizen van een formaat waar wij alleen van kunnen dromen. We hebben geen gps track maar desondanks lopen we maar 1x fout. We worden door een hulpvaardige automobilist weer op de route gezet. Nigreira is een stadje waar alles te koop is. Het pelgrimsmonument bij binnenkomst is zeker het bekijken waard. De refugio is prima, keuken incl. Weer zijn blij dat we vroeg zijn omdat tegen de verwachting in de refugio vol is. Er moeten zelfs mensen op de grond slapen. Onze getraindheid heeft er dus weer voor gezorgd dat we een bed hebben. In de avond komt er nog een busje aanrijden met een man met zeker 15 pelgrimspaspoorten. Zo wordt dus al een dag vooruit een refugio volgeboekt. Aan dit soort trucage zou een eind moeten komen. Menu: tortilla met verse maïskolven, sla en kipstukken.

Dat er vandaag een lange tocht voor de boeg staat merken we al vroeg. Om 05:00 uur staan de eersten op om in hun rugzakken te gaan graven. Met hoofdlampjes worden de  spullen bij elkaar verzameld en in krakerige zakjes gedeponeerd. Je zou denken dat dit tot een zeer vroege start leidt maar als wij om 07:15 uur ontbijten vertrekken de eersten pas. Wij vertrekken om 08:00 uur maar ook dan is het nog donker. De eerste paar km zijn we meer aan het zoeken dan dat we aan het lopen zijn. Toen het licht werd en we dachten dat we de route niet meer konden missen ging het pas echt fout, maar zoals een oud Nederlands spreekwoord zegt: wie niet oplet moet teruglopen. Het is tot de middag erg mistig, waarschijnlijk veroorzaakt door de hevige regenval gedurende de nacht. Net als we willen eten gaat het regenen. We eten in een bushokje. Daarna wordt het droog en hebben we onze poncho's toch niet nodig. Helaas hebben we vandaag van de omgeving niet veel gezien. De mist beperkte het zicht tot 100meter. De route loopt veel over de doorgaande weg die erg rustig is. Volgens het kaartje zouden we meer 'off road' lopen maar blijkbaar is het traject aangepast. Dit leidde overigens niet tot minder km's. Het werden er toch nog 34. Lies had vandaag veel last van buikpijn. Op zo'n etappe is dat erg vervelend. Hopelijk morgen beter. Er staan bijzondere kerkjes in deze regio. Heel krap rond de kerk zijn graven gebouwd. Vaak zijn de graven zo hoog het het kerkje aan het oog wordt onttrokken. Wellicht dat het kerkje voornamelijk dienst doet als aula bij uitvaarten. Als we dichterbij gaan kijken blijken er toch nog regelmatig missen te worden gehouden.  De refugio is erg leuk in een oud huis ingepast zonder het karakteristieke van het straatje aan te tasten. Terwijl Peter incheckt zoekt Lies alvast een bedje. Dit is tegen het zere been van de hospitaliera. Lies wordt uit de slaapzaal verwijderd en moet netjes wachten tot Peter een stempeltje heeft gekregen. Foei foei.  Menu: vanuit Negreira meegenomen zakken pasta met kaas.

Na een vroege start lopen we over de doorgaande weg naar Hospital. Ondanks dat dit in het donker de beste optie is is het best druk en het gebrek aan een vluchtstrook maakt het er ook al niet beter op. Vanaf Hospital gaat de route weer heel mooi door de eucalyptusbossen. Direct valt op dat hier hevige bosbranden hebben gewoed. Alle grotere bomen zijn aan de onderzijde verbrand. Ze staan nog wel overeind maar dit komt niet meer goed. Jonge begroeiing neemt het alweer over maar de sporen zullen nog wel vele jaren zichtbaar blijven. We zien blusvliegtuigen vliegen; op patrouille? En paar kilometers voor Cee, bij alto do Cruceiro zien we voor het eerst de Atlantische oceaan. In de verte zien we zelfs de vuurtoren van Fisterra. Nu hebben we pas echt het gevoel dat we het gehaald hebben. Van Amsterdam, door Frankrijk, en dan weer de oceaan zien is heel bijzonder. Het landschap versterkt dit idee nog door het typisch Spaanse karakter. We lopen langs de boulevard en stranden van Cee, Sandinero en Langosteira. Kilometers lopen we langs het strand terwijl we Fisterra steeds dichterbij zien komen. De laatste kilometers zijn aangebroken. We checken in bij de refugio in Fisterra en na het eten lopen we de laatste vier kilometers naar het einde van de wereld. Cabo Fisterra, een punt waar nu een vuurtoren staat. Ook deze is door de GPS techniek alweer een museumstuk geworden. De route naar de vuurtoren voegt nog eens 8km toe aan de 32 die we al gelopen hebben en bovendien wat kun je beter doen na een dag wandelen. De route naar de vuurtoren gaat uitsluitend bergop. Van zeeniveau klim je weer naar 240 meter. Het is een fantastische avond om de camino af te sluiten. Van die avonden die wij 'zwoel' noemen. We kunnen ons niet herinneren op de camino zo'n avond te hebben gehad. Het is druk bij de vuurtoren. De onvermijdelijke toeristen vergapen zich aan de pelgrims die toch wel enigszins euforisch hun laatste meters afleggen. Achter de vuurtoren is een soort vuurpot. Wij verbranden er onze sokken. Dit ritueel staat symbool voor het achter je laten van oude gewoonten of problemen. Veel pelgrims laten ook kledingstukken achter getuige de rijk behangen zendmasten. Zoals gezegd is het een fantastische avond en zien wij de zon zo goed als in zee verdwijnen. Wij vieren dat met een flesje wijn terplaatse. Cabo Finsterra mag wat ons betreft rustig tot een der meest romantische plaatsjes op aarde worden uitgeroepen. In het donker lopen we terug naar de refugio maar genieten eerst nog even van de nacht aan de waterkant bij de haven. Vissers komen in het donker terug van een dag vissen en brengen hun vangst op het droge. Silhouetten in de duisternis. Wat zal ons leven volgende week in NL weer ontnuchterend zijn. Menu: spaghetti met chorizo in tomatensaus.

W shall not cease from exploration

And the end of all our exploring

Will be to arrive where we started

And know the place for the first time.

T.S. Eliot

We brengen de ochtend door aan de haven van Fisterra. De vissers komen net terug van hun nachtelijke bezigheden. We zitten aan de waterkant en zien de zon opkomen over de baai. Ook dit is weer zo'n bijzonder moment  waarvan je overal kunt genieten maar dat als pelgrim bijzondere betekenis heeft. Dit is moeilijk uit leggen. Misschien moet je eerst 900km gelopen hebben om dit te begrijpen. We nemen om 12:00 uur de bus terug naar Santiago. De bus doet er 2:30uur over en rijdt de grootste tijd langs de waterkant. Niet vervelend dus. In Santiago gaan we eerst op zoek naar het pelgrimsbureau voor een stadskaartje. Dit hebben we nodig om het adres te vinden van een prive hotelletje. In het pelgrimsbureau is het zo rustig dat we gelijk onze stempelkaarten laten verzilveren met een Compostellana. Lies krijgt automatisch een compostellana voor gelovigen inclusief aflaat maar Peter ziet er waarschijnlijk te wild uit en krijgt een compostellana voor spirituelen, althans voor mensen die de camino om andere redenen lopen.  Met het kaartje in de hand kunnen we het hotelletje gemakkelijk vinden. De eigenares kijkt bedenkelijk maar we krijgen gelukkig toch een hele mooie 2 persoonskamer met douche en keuken voor €25 per dag. Als we uit het raam kijken kunnen we de kathedraal  bijna zien, zo dicht zitten we in het centrum.

Na het eten gaan we naar de speciale pelgrimsmis. Er waren ongeveer 20 pelgrims. De mis was voor  het grootste gedeelte in het Spaans. Bij sommige  onderdelen werden pelgrims naar voren gevraagd om een stukje uit de liturgie te lezen in hun eigen taal. Peter heeft zo ook nog een stukje gelezen. Wij zaten op de voorste bank, dat hebben we geweten. Bij ieder onderdeel werden wij als eersten gevraagd om een bijdrage te leveren. Op het einde nam de priester ons mee naar het graf van Jacobus. Hier mocht ieder zijn dankbaarheid uitten. Het werd een emotioneel gebeuren. Als niet-religieuzen staat dit soort beleven toch wat verder van ons af. Zoals al eerder verwoord: wie of wat er in het zilveren kistje ligt is voor iedereen een groot raadsel. Wij kunnen ons niet onttrekken aan de indruk dat de kans dat dit een eenvoudige locale visser is die rond 40 AD om het leven is gekomen groter is dan dit hier werkelijk Jacobus de discipel van Christus is begraven. Maar het is goed 'to keep de dream alive'. Als de Camino ertoe heeft geleid dat je geestelijk verrijkt ben is jou Camino geslaagd, ongeacht wie er nu precies in dat kistje ligt begraven. Voor ons is de Camino ook werkelijk een pelgrimstocht. 15 weken waarin we 24 uur per dag samen waren en waarin we rustig de tijd hadden dingen uit te praten, te overdenken, en/of er een paar dagen later nog eens op terug te komen. In ons jachtige bestaan is dit soort bezinning onbetaalbaar.  Menu: kip, groenten en friet. IJs toe. Opvallend is dat de prijzen in SdC veel hoger zijn dan buiten de stad. 

The road goes ever on and on.

Down from the door where it began.

Now far ahead the road has gone.

And I must follow, if I can.

Pursuing it with wary feet.

Until it joins some larger way.

Where many path and errands meet.

And wither then? I cannot say.

JRR Tolkein.

We Zijn vandaag 12 jaar getrouwd. Waar kun je dat nu beter vieren dan in SdC. We drinken koffie met tarte de Santiago. Deze locale lekkernij (een soort notentaart) wordt op tientallen plaatsen te koop aangeboden. We beginnen  met een grondig bezoek aan de kathedraal. Zij is net open maar de wachtrij bouwt zich al weer aardig op. We omhelzen de apostel van de achterzijde en laten alles rustig  op ons inwerken. De kathedraal is niet enorm groot, het is meer de lading en betekenis die haar groot maken. Er worden de hele dag door op verschillende plaatsen in de kathedraal missen gehouden. Je moet er wel tegen kunnen dat de priester door de toeristen niet meer hoorbaar is.  En je bovendien een soort toeristische attractie bent waar constant foto's van gemaakt worden. Zoals er van iedere pelgrim verwacht wordt gaan wij op souvenirjacht. Toen we in Vezelay voor het eerst een winkeltje tegenkwamen waar een schelpje aan een hangertje te koop was waren we enthousiast. Nee dan SdC, er zijn zeker 100 souvenirwinkels waar je alles kunt kopen wat direct of zijdelinks met de Camino of het pelgrimeren te maken heeft. Wij zijn vooral geïnteresseerd in artikelen die voor ons een directe link met de camino te maken hebben. Zo kopen we een bronzen schelp zoals er honderden onderweg ons de weg hebben gewezen. Idem voor de tegels met daarop de gele schelp die vanaf Jean Pied, maar vooral naar Fisterra een belangrijke rol speelden. Lies krijgt voor haar trouwdag nog een paar bijpassend gouden oorbellen in schelpmotief en hebben we de middenstand van SdC ook weer in het leven gehouden. 

Naschrift lies;

De camino is voor mij een onvergetelijke tocht met heel veel mooie herinneringen. Dit jaar verliep alles zonder problemen in vergelijking met de vorige 2 jaar. We hadden elke nacht een bed en in bijna elk plaatsje waar we overnachten was een winkeltje waar je wat inkopen kon doen.

Waar ik tegenop zag was het slapen met honderd pelgrims op een kamer, incl. een aantal snurkers. Sommige zijn 's nachts de weg kwijt, praten in hun slaap of komen bij je op bed zitten. Dat wendt snel en oordopjes doen wonderen. In de ochtend werd je wel vroeg wakker van het ritselen in de rugzakken maar daarna viel ik toch weer in slaap. Spanje is erg mooi en afwisselend. In het begin hebben we nog en staartje v/d Pyreneeën meegemaakt, en zijn mooi door de meseta gelopen (sommige pelgrims raden ons dat stukje af omdat het saai zou zijn). Goed dat we het gedaan hebben want een busje gebruiken om van a naar b te komen past niet bij onze manier van pelgrimeren.

Het plaatje is nu compleet. We hebben het einde v/d wereld gezien en zagen de zon ondergaan in Fisterra. De volgende dag zagen we de zon weer opkomen in de baaij. Dit vond ik toch een van de hoog(s)tepunten van de camino. De verwachtingen die ik had v/d camino en hoe het in werkelijkheid was zijn mij erg meegevallen.           

Verder was de camino een leerzame tocht en vooral even onthaasten. Even weg zijn van huis en werk. Even tot bezinning komen. Samen  dingetje bespreken en gevoelens delen. We hebben aardig wat afgepraat maar zijn nog niet uitgepraat (!). Het was voor mij een mooie ervaring om samen te delen. Elke dag weer nieuwe ervaringen en belevenissen. Wat ook bijzonder was dat er onder elkaar  een saamhorigheidgevoel was. Had je, zoals ik, last van die bedwantsen dan kwamen andere pelgrims met zalfjes, druppels of andere adviezen aan. Ze hadden het beste met je voor. Terwijl je de meeste pelgrims nog nooit gezien had.

Sommige boden je ook aan met hun mee te eten, vaak al als je nog maar net de refugio binnenstapte. Een ieder komt van een ander land, spreekt een andere taal. Al pratend, soms met handen en voeten, krijg je toch een band. Wat mij opviel was dat er een diversiteit aan mensen was. Van zwervers tot de hogere functies in de maatschappij. Een ieder met zijn eigen intentie om de camino te lopen en hetzelfde einddoel. Het leven als pelgrim is best eenvoudig maar op zo'n tocht mis je niets van het materiele. Daar denk je niet aan en je hebt het ook niet nodig. Thuis heb je alles binnen handbereik en op de camino doe je het met de dingen die je bij je hebt of die je mag gebruiken, en dat is genoeg.

Het moment dat je de compostellena krijgt ben je voor altijd pelgrim, althans zo voel ik dat. Dat gevoel neem je je leven lang mee, zeker omdat wij van Amsterdam t/m Fisterra gelopen hebben.

Ultreya !

Naschrift Peter,

Voor mij was de Camino ook werkelijk een pelgrimstocht. 15 weken waarin we 24 uur per dag samen waren en waarin we rustig de tijd hadden dingen uit te praten, te overdenken, en/of er een paar dagen later nog eens op terug te komen. 15 weken niet meer dan een paar meter van elkaar verwijderd. Geen discussie waar je jezelf aan kon onttrekken. In ons jachtige bestaan is dit soort bezinning onbetaalbaar. Hoe organiseer je bezinning en verstilling als je moet werken, sociale contacten/verplichtingen en een volle agenda heb. Vaak ben ik bang wel ouder te worden maar niet wijzer. Het lijkt wel of het in ons bestaan steeds moeilijker wordt levenslessen te 'interneren'. Jezelf eigen te maken. Hoe goed de levensles ook was en hoe belangrijk ook, als je er niets mee doet slijt de tijd er net zolang aan tot er niets rest. Zoals zelfs de hardste rots na verloop van tijd tot zand uiteenvalt.

Dit jaar was ik bang voor filewandelen, wachttijden bij de refugio's, slecht weer in Galicië. Weer bleek dat het gezegde 'de mens lijdt het meest onder het lijden dat hij vreest' waar is. Alle genoemde zaken bleken geen probleem. Waar het druk was bleek met een beetje inschikken prima te leven. Na 5 weken uitsluitend in refugio's te hebben geslapen moet ik wel bekennen dat de tolerantiegrens in zicht komt. Net voordat het niet meer leuk wordt zit het erop. Het was prima, fantastisch maar ook genoeg. Dit is goed. De Camino is voorbij maar de weg gaat verder, iedere dag weer......

Als we terugdenken zeggen we vaak tegen elkaar 'wat hebben we enorm veel meegemaakt'. Wat mij betreft een ervaring die ik nooit zal vergeten. De Camino is werkelijk een keerpunt in je leven.

Ik heb geleerd dat geluk eerder te vinden is in eenvoud dan in overvloed. Hoe eenvoudiger je leven is, hoe lichter je 'rugzak', hoe eerder (en groter) de kans is dat je jezelf gelukkig zult voelen. Moderne managers zeggen vaak 'just in time, just enough'. Zouden ze dit bedoelen?

Bij aanvang schreef ik: 'waarom doen we het':  'Een pelgrimage is een tocht naar een plek van spiritueel belang met de bedoeling om inzicht te verwerven. Niet het einddoel, maar de weg ernaartoe, is hiervoor de manier. Ook zeker een spirituele reden is de idee dat mensen eeuwenlang dezelfde weg lopen. Maar je persoonlijke motief, dat komt pas tijdens de tocht uit je diepste wezen opgeborreld. Ons motief voor het bewandelen van het Pelgrimspad is inmiddels bekend: we willen gewoon ontspannen wandelen door bos, wei en hei, gezonde luchten opsnuiven en het hedendaagse gewoel even vergeten. Het echte doel ondekken we onderweg hopelijk.

Na afloop kan ik zeggen dat ieder woord klopt en het werkelijk onvergetelijk was en dat de Camino je veel leert, alleen iedereen iets anders...