het ware zelf, het valse zelf

HET WARE EN HET VALSE ZELF

passage uit info over boek 'Leren leven en studeren'

In andere culturen bestaat de gewoonte om jongeren een jaar de bergen in te sturen om te mediteren en zichzelf te leren kennen. De studententijd is ook een tijd waarin je naast de studie je zelf leert ontplooien en kunt leren kennen.

De ontdekkingsreis naar het ware zelf is ook het onderwerp van vele mythen en sagen. Uit een Keltisch verhaal over het zoeken naar de heilige Graal (Almaas 1997):

Een jonge man verlaat het huis van zijn ouders en het land waar hij zijn jeugd heeft doorbracht. Hij laat oude vrienden en alle bescherming achter zich en gaat op pad. Hij begint aan een eenzame zoektocht. Vele diepe ravijnen moet hij doorkruisen en vele monsters komt hij onderweg tegen. Al zijn vindingrijkheid heeft hij nodig om alle gevaren onderweg te trotseren en veilige schuilplaatsen te bouwen voor de nacht. Zijn kracht en moed worden op de proef gesteld. Hij komt zichzelf tegen, zoekt naar wie hijzelf is, die ene parel boven elke prijs. Maar voor het zover is moet hij onherbergzaam land doorkruisen. Over dat woeste land waar hij doorheen trekt en zijn weg zoekt, regeert een boze koning. Daar is eindelijk een kasteel op een eiland. Met een boot steekt hij het water over. En daar op het eiland, ligt wat altijd al gezocht werd zonder het zelf te weten: de parel, de steen der wijzen, een heilig zwaard, een gouden staf die naar bestemming zal voeren. Hij neemt de schat met zich mee en maakt zich op om het eiland weer te verlaten en de tocht naar huis aan te vangen. Nog eenmaal kijkt hij om naar het eiland dat in de mist verdwijnt. Hij keert de andere wereld weer de rug toe en vindt zijn weg terug. Het vroegere ruwe land waar hij doorheen trok, is nu verandert. Vrede regeert er, de bomen dragen vruchten en de bloemen openen zich. Hij heeft zichzelf gevonden en in koninklijke kracht teruggekeerd, neemt hij de leiding van zijn land op zich..

Vele mythen en sagen kennen deze archaïsche thema’s met vele variaties. Zo zijn er ook legenden die verhalen over het bevrijden van een prinses die tot vrouw gekust wordt door een avontuurlijke jongeling. Een jongen en een meisje vinden zo hun eigen koninklijke kracht en "hun wijsheid doorstroomde het hele land".

Welke gevaren bedreigen ons en hoe weten we de weg in het onbekende land op zoek naar onszelf? De verhouding die mensen tot zichzelf hebben, is vaak vijandig. Interne dialogen spelen zich af in hun hoofd, zoals : ‘had je nou niet dit of dat’, ‘stommerd’, ‘waarom studeer je nou niet terwijl je weet dat dat eigenlijk moet’. Veel mensen durven niet met zichzelf alleen te zijn. De vijandige stemmen in henzelf verheffen zich dan in koor. Ze plannen hun dagen vol met activiteiten en met contacten en gunnen zich geen tijd en ruimte voor zichzelf. Ondanks alle vrienden, ondanks alle functies, zijn ze weliswaar bijna nooit alleen, maar voelen zich paradoxaal genoeg toch eenzaam. Als ze alleen zijn worden ze bang om iets te missen.

De kunst om ook rustig alleen te kunnen zijn, veronderstelt een goede relatie met jezelf.

Door veel drukte en prestatiedwang heeft onze maatschappij een behoorlijk vervreemdend effect. Ook raken veel mensen zichzelf kwijt doordat ze zich voortdurend aan anderen aanpassen, uit angst hen te verliezen. Van al dat aangepas wordt een mens doodmoe. Als je merkt dat je je teveel aan trekt van anderen en je volledig uitput in wat anderen (of je ouders) van je verwachten, dan wil je daar van af. Je verspeelt al je energie aan het voortdurend kijken naar anderen. Je wordt depressief of chagrijnig. Je hele zenuwstelsel verkeert vierentwintig uur per dag in een alarmfase, steeds maar oplettend wat een ander van je wil of verwacht. Vele vage klachten die je nauwelijks kunt formuleren, zijn het gevolg van dit slecht contact met jezelf. Een beetje depressief, een beetje onrustig, een beetje niet weten wat je wilt, het gevoel hebben niet op je plaats te zijn. De begrippen ‘het valse en het ware zelf’ kunnen dan verhelderen waar je aan lijdt en waar je heen zou willen.

Het vermogen om alleen te kunnen zijn

Een bekende psycholoog, Winnicot (1965), beschouwt de capacity to be alone, als een fundamenteel menselijk vermogen. Gezond is wanneer het kind onder de ogen van de ouder zichzelf kan zijn. Dit talent om alleen te kunnen zijn, is een kunst die je als baby van nature geschonken is maar die je afgenomen kan worden en die je later slechts met grote moeite kan terugveroveren Het is slopend wanneer moeder en kind elkaar voortdurend in de gaten moeten houden. De moeder: ‘ kruipt mijn kind niet te ver weg; houdt het nog wel van mij?’. Het kind: ‘ kijkt mijn moeder verdrietig en moet ik terugkruipen om haar te troosten; kijkt ze ook boos als ik dit of dat doe?’. De moeder heeft haar angstige overbezorgdheid, haar niet kunnen verdragen alleen te zijn, op de peuter overgedragen. Vanaf dit moment durft deze zich niet schuldloos meer te verwijderen en zal het later anderen naar de ogen gaan zien. Het valse zelf heeft het ware zelf weggedrongen. Moeder en kind zijn aan elkaar vastgeklit en tot elkaar veroordeeld. Ook grote angst is nu geboren. Als de moeder even de deur uitgaat, voelt het kind zich verlaten. Het staart naar het gat in de deur en ziet alleen maar leegte en gemis. Het vergeet zichzelf, en dat het nog ademt, en dat het gedachten heeft onder de paniek. Het heeft de geruststellende moeder in zichzelf nog niet gevonden en kan zichzelf niet toespreken en rustig maken. Later zal het in contacten moeilijk zichzelf durven zijn omdat het bang is dat de ander dan wegloopt. Hoe is de weg naar het ware zelf terug te vinden in deze aangelegde doolhof?

De bewustwording van het feit dat je steeds bezig bent met de ander, is een stap in de goede richting. Vanuit deze bewustwording volgt de rest vanzelf. Het je los maken van de verwachtingen van anderen, van die binding, is als het lostrekken van de navelstreng. Eerst ontstaat er een gat, je voelt je leeg, en weet nu helemaal niet meer wie je bent. Dat is de tweede fase. Geduld wordt hier gevraagd, het gat vult zich vanzelf van binnen uit. In wezen weet ons wezen wat wezenlijk is. Doordat je de ruimte gecreëerd hebt om naar jezelf te luisteren, volg je het kompas naar je ware zelf.

Tijd nemen voor jezelf

Sommige mensen beschouwen hun dagboek als de eerste eigen ruimte die van henzelf is. Het is aanvankelijk een geheime ruimte; je grenst jezelf duidelijk af van anderen binnen je eigen gevoelssfeer. Je probeert stil te staan bij wat je precies voelt, je tracht de woorden te vinden. Het is de plek waar je eerlijk kunt zijn tegenover jezelf. Het is als het luisteren naar je eigen muziek, naar het zoeken welke kleren het best bij je passen. Het is als het inrichten van je eigen kamer. Jij bepaalt of er iemand binnen mag komen en zo ja, wie? Wanneer je merkt dat je alleen maar negatief over jezelf bent als je schrijft in een dagboek, dan kun je er beter mee stoppen. Zoek dan eerst anderen op of zoek professionele hulp om van jezelf te leren houden.

Als je over straat loopt, kun je leren om te kijken, om daar te zijn, om je zorgen even los te laten. Als je gedachteloos door een straat loopt, herinner je je aan het einde nauwelijks wat je gezien hebt, er is geen zelfherinnering. Adem je, voel je je voeten op de grond en neem je de tijd om het zonlicht op je gezicht te voelen, dan ben je jezelf. Aan het einde van de straat weet je wat je zag, je hebt iets beleefd en de tijd ervaren in plaats van hem gedachteloos te laten verlopen.

Een andere weg is mediteren. Het bovenstaande is eigenlijk al een vorm van meditatie. Er zijn daarnaast expliciete technieken om aandacht aan jezelf te leren besteden, te luisteren naar jezelf. Centreren, oefeningen voor ademhalings-lichaamsbewustzijn, er is genoeg literatuur. Een door zijn eenvoud uitstekend boekje is dat van Tydeman (1998). Beginners moeten zich laten leiden, want er zijn vele dwaalwegen. In wezen is de techniek niet meer dan een hulpmiddel om het niet-doen te leren practiseren, het loslaten. Zodat je echt aanwezig kunt zijn waar je bent of in waar je mee bezig bent. Toen men hem naar het geheim van zijn tevredenheid en rust vroeg, zei een Zenboeddhist eens: "als ik praat, dan praat ik met iemand. Als ik een kopje thee drink, dan drink ik een kopje thee. Als ik denk, dan denk ik". Met andere woorden: hij is present, waar hij is. Not wasting time but experiencing time, ten volle in dit ene moment dat nooit zal terugkeren en er nu is. Meer over meditatie

In meditatie (of gewoon stil zitten) kun je leren meester over jezelf te worden. Zo kom je boven de chaos in jezelf te staan. Vanuit een helikopterview je emoties beschouwend, de negatieve in jezelf in de hand hebbend, en de positieve toevoegend. Vanuit een vast punt in jezelf (jezelf?) kunnen kiezen om nu alleen te zijn of nu vrienden te gaan opzoeken. Vanuit een ankerpunt in jezelf de mogelijkheid hebben om je intense boosheid te onderzoeken zonder direct de schuld ervan bij iemand anders te leggen. Het klinkt bijna te mooi om waar te zijn, maar het is een nastrevenswaardig doel. Zoals je je nagels moet knippen en jezelf verzorgen, zo zou je ook tijd moeten uittrekken voor de zorg voor je ziel. Zodat het zichtbare, het masker en het image, verdwijnt. Zodat het onzichtbare, de tussen de modder verdwenen parel, verschijnt of weer verschijnt als je deze in de loop van je leven of door omstandigheden kwijt geraakt bent. Dan krijgen de dingen weer hun ware gezicht en betekenis. Je wordt persoonlijk, oorspronkelijk. Dat is een koninklijk gevoel voor jezelf, goud. Het is als de frisheid van de eerste scheppingsdag.

Het afleggen van het valse zelf

Maar niemand kan zichzelf geboren laten worden. De psychologische geboorte van je ware ik, kun je niet op je eentje bewerkstelligen. Bovendien ontstaan onze diepste angsten vaak juist in het contact met een ander en moeten ze op dat terrein overwonnen worden. Hoe kunnen we ons ware zelf vinden en behouden tijdens het contact met een ander. Hoe kunnen we leren onze ziel daarin niet te verspelen? Hoe kunnen we leren ons valse zelf, de ‘alsof-persoonlijkheid’ af te leggen, waarmee we hoopten in de smaak te vallen en aan verwachtingen van anderen te voldoen? Wat vroeger door interacties fout ging, moet nu door interacties hersteld worden. Je hebt anderen nodig. Je wordt opener, vertelt aan vrienden en vriendinnen meer over jezelf, je probeert je gevoelens te formuleren en te zoeken naar wat echt is, en door hun reacties groei je en ga je je zekerder voelen. Soms is er een ander nodig om je liever over jezelf te laten denken. Je kunt dan eerlijker proberen te worden tegenover anderen. Over je angsten dat de ander je verlaat als je echt jezelf bent, kun je praten. Over het feit dat je je zorgen maakt als de ander boos kijkt, of verdrietig, is te praten. Over het feit dat je steeds maar denkt, aan de verwachtingen van die ander te moeten voldoen, kun je ook leren praten.

Mijn karakter is nu eenmaal zo

Sommige mensen voelen zich vrij moedeloos over de mogelijkheid hun ware zelf terug te vinden. "Ik kan toch niet veranderen; mijn karakter is nu eenmaal zo", zeggen ze dan...........

Je kunt je ware aard, je echte zelf, terugvinden; je eigen groeikracht en energie (weer) leren ontdekken en gebruiken. Mogelijkheden die je in je jonge jaren bent kwijtgeraakt. Denk niet te gauw dat er voor jou geen oplossingen zijn.

Wanneer je dit proces in jezelf , ook niet met behulp van je eigen omgeving mobiliseren kunt, wordt het tijd om eens met een professioneel geschoold iemand te gaan praten. Die zal je helpen om van jezelf te gaan houden, om goede vriendjes te worden met jezelf. Met name zal dan blijken dat je veel negatiever of slechter over jezelf denkt dan nodig is. Een voorbeeld ter verduidelijking:

Jeroen kwam schoorvoetend binnen. Noemde zich ongedisciplineerd en lui, omdat hij niet hard genoeg studeerde. Iedere keer als hij een boek ter hand nam, kon hij zich na vijf minuten al niet meer concentreren en ging dan maar wat anders doen. Ik kon aan hem zien dat hij daar erg mee zat, het heel graag anders wilde. Ik kon hem dus met de beste wil van de wereld niet 'lui' noemen. Wanneer Jeroen echt 'lui' zou zijn, zou hij niet hier komen om zijn studeerprobleem op te lossen, maar nu heerlijk op zijn rug aan een Spaans strand liggen.

De kwalificatie 'lui' is nogal agressief en absoluut geen geschikte uitgangspositie om het probleem te onderzoeken. Dit lukt beter met een open en objectieve geest, die meer 'zoekt' dan beoordeelt. En vaak werkt het beter als iemand anders je daarbij helpt. Veel problemen, zoals concentratieproblemen, wijzen op een onderliggend psychisch conflict. Het is de 'wijsheid' van de geest om daar aandacht en energie voor te vragen; het wijst erop dat er iets is dat om aandacht vraagt. Dan is er tijdelijk te weinig energie om je op je studie te concentreren. Als je achter je boeken zit en heel vaak denkt: "eerst nog even de plantjes water geven, eerst nog even de kat op mijn schoot, eerst nog even de krant" vat dit dan op als een symptoom van je geest die om meer ruimte vraagt. Je kunt naar een adequate vorm zoeken om deze ruimte te gebruiken, zonder je direct schuldig te voelen. Als je toch al bijna niet studeert naar je eigen idee, krijgt de tijd dat je iets anders doet een 'schuldige' kleur. Alles staat dan paradoxaal genoeg juist in het teken van 'studie'. Het strenge en agressieve 'lui' kun je beter kwalificeren als: je wilt te overspannen blijven studeren zodat je je onvoldoende 'schuldloze' vrije tijd gunt en je evengoed geen studieresultaten boekt. Of: je gunt jezelf onvoldoende ruimte om een onopgelost conflict tot een oplossing te brengen.

In bovenstaand voorbeeld over Jeroen kun je zien, hoe een probleem kan worden herlabeld door er anders naar te kijken. Door met een therapeut te praten, verliezen de monsters op jouw weg naar jezelf hun dreiging. Negatieve zelfkritiek en angst verminderen. Het eindproduct is een spontaan aardig iemand die echt is en meester over zichzelf.

In een therapie kun je geleidelijk aan leren om je aan verwachtingen van anderen en de therapeut te onttrekken en jezelf te blijven onder diens ogen. Hij helpt je te leren vertrouwen op je eigen gedachten. Als je die niet meent te hebben, kun je de ruimte leren nemen, om ernaar te luisteren in jezelf. Iedereen heeft namelijk eigen gedachten en emoties, die borrelen vanzelf op als we het gevoel hebben daarnaar te mogen luisteren door er de tijd voor te nemen. Wanneer je denkt schuldig te zijn aan je eigen problemen, is de stap om in therapie te gaan extra moeilijk. Schuldig ben je niet aan de ontstaansgeschiedenis van je valse zelf. Dat werd in een noodsituatie geboren waar het niet goed mogelijk was jezelf te zijn. Wees er trots op dat je nu de verantwoordelijkheid in eigen handen neemt, door hulp te zoeken bij het oplossen.

Dan vind je de ‘parel boven elke prijs’. Het is de garantie voor contact met de levende creatieve bron in jezelf. Het is je oorspronkelijk gezicht. Het contact ermee is met geen pen te beschrijven. Het is het eigenlijke doel van therapie. Het vrijwaart je niet van verdriet en pijn, maar het doet je wel ten volle leven. Het maakt je weer spontaan. Het is het contact met de bron in jezelf; je voelt je echt omdat je leeft. Niet dat dit er dan altijd is, maar je kent het bestaan en je weet hoe je er weer contact mee kunt maken, zodat je het ook kunt uithouden als het tijdelijk onbereikbaar lijkt.

meer over de innerlijke reis op zoek naar je ware zelf

meer info over boek k 'Leren leven en studeren'

Subwebsite louis sommeling.

Artikelen mogen gratis gedownload worden, maar dan wel graag een link naar jouw website als je die hebt naar de mijne:

http://home.tiscali.nl/sommeling