Zolang de wereld bestaat zijn er grappen gemaakt. Vroeger waren die grappen meer een verhaal, nu worden de grappen steeds meer gereduceerd tot een enkele rake opmerking. Daardoor hebben de grappen van vroeger vaak meer diepgang en zijn de grappen van vandaag vaak ten nadele van anderen. De laatste soort grappen vind ik minder interessant, al zou je aan dit soort grappen wel kunnen aflezen wat men acceptabel en fatsoenlijk vindt. Zó komen we dan ook bij een van de artikelen van ons Drieluik: het stuk over fatsoen. Blijkbaar staat dit stuk dus niet voor niets in het midden van de serie: deze grappen van vroeger komen het meest overeen met de grappen van nu! In dit stuk komen dan ook aspecten aan de orde, die min of meer verklaren waarom hetzelfde verhaal nu nog precies zo verteld wordt als in vroegere tijden, bijna 2000 jaar geleden. Beide versies staan op schrift en zijn met een tijdsverschil van duizend jaar opgeschreven. Aan de conclusie valt niet te ontkomen: aan dit verhaal, aan hoe het verteld wordt, is bijna niets veranderd! Ik heb mij hierover soms heel erg verbaasd en kwam tot de conclusie dat Freud niet voor niets over humor heeft geschreven. Humor blijkt altijd overal te bestaan.
Freud had het eerder over een Witz in plaats van over grappen. Nu is het bijzondere van de Witz dat deze min of meer anoniem moet worden gebracht. En dit is ook een van kenmerken van de grappen van vroeger, in tegenstelling tot die van nu. Een grap, volgens Freud "is het wapen van de man, die noch met zijn zwaard noch met zijn verstand rechtstreeks kan of wil aanvallen, het is het wapen van de verslagene, die in het geheel niet denkt aan de mogelijkheid van een overwinning". Dit kenmerkt de grappen van vroeger dat ze anderen ergens in willen laten delen, de grappen maken de gemeenschap, maken het gezelschap waarin je je bevindt. De grappen zijn er dan ook o.a. om het ijs te breken en lijken zó op wat Freud noemt "zin in de onzin, actie, een speels oordeel, een verbluffend en relativerend inzicht". Nu ben ik het met deze laatste kwalificatie als dat een grap altijd onschuldig is, niet eens. Als de grap zich uit vroegere grappen heeft ontwikkeld, dan geeft de geschiedenis mij daarin gelijk, omdat de op de persoon gespeelde grappen van nu vaak niet onschuldig zijn, maar soms haat dragend, soms vernederend etc. Hierover meer in de conclusies aan het eind van het Drieluik.
Grappen zijn verhalen of vooropgezette situaties met een bedoelde humoristische of geestige strekking. En onder Humor wordt volgens Wikipedia verstaan: het vermogen iets grappigs, amusant geestig aan te voelen, te waarderen of tot uitdrukking te brengen. In deze definitie valt het woord "geestig" en dat brengt ons dan ook meteen bij het derde deel in ons Drieluik: Geloof. Grappen van vroeger hadden namelijk meestal de bedoeling om het geestelijke leven van iemand te verheffen. Waarschijnlijk ligt hierin de reden waarom al vroeg "grappen" op schrift werden gesteld en in toneelvorm werden opgevoerd. Voorbeelden: "De Vogels", van Aristophanes, "De Gouden Ezel" van Apuleius, en bij ons natuurlijk toneelstukken als "De knecht van twee meesters" van Carlo Goldoni en van Bredero "De Spaanse Brabander" en verschillende kluchten zoals de klucht van "Den Molenaar".
Ook "De lof der zotheid" van Erasmus is een voorbeeld van al vroeg op schrift gestelde humor. Aan deze oude humor kleeft het probleem dat deze humor vaak niet meer overeenstemt met ons gevoel voor humor. Een voorbeeld is het verhaal over Salomo, die voorstelt een kind in tweeën te delen, omdat de twee moeders het niet eens kunnen worden, aan wie het kind toebehoort. Salomo wordt voor wijs gehouden, omdat hij met deze truc weet te onthullen wie de enige echte moeder is. Maar is hij niet eerder een malloot, die zich zelf belachelijk maakt? Vraag je zelf maar eens af: welke autoriteit zou er ooit op deze manier zo′n conflict oplossen! Geen een! En dat was vroeger net zo als nu. Dat wij hem toch als wijs beschouwen, komt omdat het verhaal in een boek staat, dat je serieus moet lezen. Het is een boek vol met goddelijke wijsheid en dus zal Salomo wel wijs zijn en niet belachelijk. Maar de auteur kan dit verhaal er juist ook wel ingezet hebben om niet steeds serieus te hoeven zijn. Niets leert beter dan humor!
En zo komen we bij het eerste deel van ons Drieluik: de rechtvaardigheid. De grappen, die hiermee te maken hebben, raken aan de essentie van leven. Het lijkt erop dat deze grappen ons willen leren dat het leven zin heeft. Zelfs in de meest ellendige omstandigheden moeten we blijven strijden om niet zozeer onze zin te krijgen, als wel om onze "cultuur" te redden! Veel humoristische grappen hebben een strijdbare ondertoon. En dit is toch zeker tegenstrijdig met Freuds bewering alsof grappen altijd te maken hebben met slachtoffers. Ja, het heeft te maken met slachtoffers, maar met slachtoffers die in opstand komen en een bevrijdingsoorlog beginnen. De beroemdste Algerijnse verzetskrant "El Mujahiddin" had altijd een aantal grappen, dat de Fransen en Franse overheersing belachelijk maakte. Er was een doel om voor te vechten en er was een einde aan de strijd, leken deze grappen aan de verzetstrijders te vertellen. Hierover leest u meer in Deel 1 van het Drieluik: zoektocht naar de oorsprong van humor in Recht, Fatsoen en Geloof.