Sterren

Ook als je met een zeer grote amateurtelescoop naar een ster kijkt, zal je niet meer kunnen zien dan een lichtpuntje. Sterren staan té ver weg om ze als schijfje waar te nemen, met uitzondering van onze Zon natuurlijk. In feite zijn slechts twee of drie andere sterren, met behulp van de grootste telescopen ter wereld en de nieuwste technieken, te zien als een minuscuul schijfje.

Toch is het waarnemen van sterren voor amateurs interessant. Ze bieden niet alleen een fraai beeld in de telescoop maar ze zijn ook om een aantal andere redenen de moeite van het bekijken waard.

Voor wat de grootte en de afstanden van sterren betreft, wordt geput uit diverse bronnen en de recentste publicaties. Toch kan hier alleen maar een indicatie worden gegeven van de werkelijke getallen. Het blijkt nog steeds erg moeilijk te zijn om definitief uitsluitsel te kunnen geven. Ook zeer recente berekeningen en onderzoeken aan dezelfde objecten, van observatoria met de modernste instrumenten, leveren nog steeds wisselende resultaten op. Zelfs de gegevens van de dichtstbijzijnde sterren zijn moeilijk met zekerheid vast te stellen. Zo geeft het ene onderzoek een afstand van bijvoorbeeld 420 lichtjaar voor een bepaalde ster terwijl een ander een afstand oplevert van 770 lichtjaar. Voor andere sterren daarentegen worden soms vrijwel dezelfde gegevens gevonden. Het komt dus vaker voor dat publicaties elkaar tegenspreken.

Op deze pagina wordt getracht om steeds de nieuwste gegevens bijeen te brengen. Al met al is dat best lastig. Als zelfs de professionele astronomen het niet altijd met elkaar eens zijn.....

		De helderste sterren
		De kleur van sterren
		De eigenbeweging van sterren
		Dubbelsterren
		Foto's

De 20 helderste sterren.

Naam	Sterrenbeeld	Visuele magnitude	Afstand in lichtjaren
Sirius	Grote Hond	-1.47	8.6
Canopus	Kiel	-0.63	313.0
Arcturus	Boötes	-0.07	36.0
Alpha Centauri	Centaur	-0.04	4.3
Wega	Lier	+0.00	25.0
Capella	Voerman	+0.06	42.0
Rigel	Orion	+0.15	776.0
Procyon	Kleine Hond	+0.37	11.4
Betelgeuse	Orion	+0.43	429.1
Achernar	Eridanus	+0.43	144.0
Beta Centauri	Centaur	+0.61	300.0
Altair	Arend	+0.75	16.7
Alpha Crucis	Zuiderkruis	+0.75	321.0
Aldebaran	Stier	+0.84	65.1
Spica	Maagd	+0.96	263.0
Antares	Schorpioen	+1.03	604.0
Pollux	Tweelingen	+1.15	33.7
Fomalhaut	Zuidervis	+1.15	25.0
Deneb	Zwaan	+1.25	3261.6
Beta Crucis	Zuiderkruis	+1.25	352.6

De kleur van sterren.

Zelfs met het blote oog valt op dat sterren soms verschillende kleuren hebben. Men verklaart het ontstaan van die kleuren meestal met wat je ziet als je een staaf ijzer in een vuur verhit. Het ijzer begint eerst zwak en dof rood te gloeien. Naarmate het metaal heter en heter wordt, zal de kleur eveneens veranderen via oranje naar geel, naar wit en tenslotte naar wit/blauw.

Enkele opvallende voorbeelden van gekleurde sterren zijn: Erakis in Cepheus (de Granaatster), Antares in de Schorpioen, Betelgeuze in Orion en Arcturus in Boötes. Ze zijn duidelijk oranje of roodachtig van tint. Sterren als Rigel in Orion, Deneb in de Zwaan en Wega in de Lier, zijn echter wit van kleur. Een enkele ster is groenachtig van kleur, zoals de zeer zwakke begeleider van Antares.

De kleurverschillen worden veroorzaakt door de verschillen in oppervlaktetemperatuur van sterren. Een rode ster kan zo'n 2.500 graden heet zijn. Een oranje rond de 4.000 graden. Gele sterren (zoals onze Zon) zijn ongeveer 6.000 graden. Nog hetere sterren, bijvoorbeeld 10.000 tot 20.000 graden, zijn wit en de heetste sterren zijn wit/blauw van tint.

Dit soort opmerkelijke kleurverschillen vinden we meer, vooral met verrekijkers of telescopen. Enkele zeer fraaie voorbeelden zijn: Albireo in de Zwaan (geel en blauw) en Omicron Cygni in de Zwaan (wit, blauw en geel). Ze zijn allen makkelijk te vinden.

Astronomen kunnen de helderheid, lichtkracht, temperatuur en afstanden e.d. gebruiken, om sterren te rangschikken. Het eindresultaat van al hun metingen is het Hertzsprung-Russell diagram.

Na veel rekenwerk, zet men de sterren op gelijke afstanden van de Zon, anders zouden de grote verschillen in afstand alles in de war gooien. Een zwak sterretje dichtbij, kan immers helderder zijn dan een geweldig heldere ster die echter vele duizenden keren verder weg staat.

De meeste sterren vinden we in een lange sliert: de hoofdreeks. Verder zijn er nog enkele groepen te onderscheiden: dwergsterren en reuzensterren. Sterren zoals de Zon zijn zo'n 6.000 graden heet aan het oppervlak en geel van kleur.

Zonder in te grote details te treden kun je stellen dat sterren die rechts onder in het diagram thuishoren, koel zijn en weinig lichtkracht hebben. Ze zijn rood. Sterren links boven zijn het heetst en hebben enorme lichtkracht, tot vele duizenden keren die van onze Zon. Hun kleur is wit of blauw. Toch zijn er schijnbaar rare afwijkingen.

Uit het diagram lees je af dat rode, koele sterren weinig lichtkracht zouden moeten hebben. Toch zie je rechts boven rode (dus koele) sterren die soms duizenden keren meer lichtkracht hebben dan de Zon. Daar kan dan maar één verklaring voor zijn: ze moeten dus wel gigantisch groot zijn, om zo veel licht te kunnen produceren. Het zijn ware (super)reuzen. Een voorbeeld hiervan is Betelgeuze: een gigantische rode ster, met een diameter van meer dan 920 x die van de Zon. Als Betelgeuze de plaats van de Zon zou innemen dan zouden zelfs de planeten Jupiter en Saturnus opgeslokt worden.

Verder kun je ook aflezen dat zeer hete sterren enorm helder zouden moeten zijn. Toch zie je links onder een aantal zeer hete sterren die toch maar een honderdste van de lichtkracht van de Zon hebben. Om dit verschijnsel te verklaren rest alleen de conclusie: ze moeten dus ontzettend klein zijn. Het zijn witte dwergen: restanten van de kernen van sterren. Aan het einde van hun leven gekomen, zijn ze net zo groot (of beter: net zo klein) als de Aarde of zelfs nog wat kleiner.

De eigenbeweging van sterren.

Sterren staan niet echt stil aan de hemel maar zijn voortdurend in beweging. Dit proces verloop slechts zeer langzaam. Deze zogenaamde "eigenbeweging" van een ster ten opzichte van de andere sterren op de achtergrond, is meestal slechts na langdurige observaties zichtbaar. Met het blote oog is de beweging dus niet te zien. Op foto's van een bepaald gebied aan de hemel die enige jaren na elkaar zijn gemaakt, is soms te zien dat een ster zich daadwerkelijk een klein beetje heeft verplaatst. Daarnaast komen sterren ook naar ons toe of bewegen van ons vandaan. Dit noemen we de "radiële snelheid". Uit het spectrum is af te leiden of een ster ons nadert of zich verwijdert.

Het (on)bekende steelpannetje in de Grote Beer in een periode van 200.000 jaar. Deze formatie van heldere sterren, die ons tegenwoordig helpt om heel eenvoudig de noordelijke hemelpool te vinden, houdt die bekende vorm, astronomisch gezien, maar vrij kort. De sterren gaan allemaal in verschillende richtingen met verschillende snelheden.

1.   100.000 jaar geleden. 2.  Tegenwoordig. 3.  Over 100.000 jaar

Sterren die gezamenlijk zijn ontstaan uit een grote gas- en stofwolk, bewegen als groep samen door de ruimte.

Verder kennen we nog de beweging van de componenten van dubbelsterren: twee of meer sterren die om een gezamenlijk zwaartepunt om elkaar heen draaien. Hun bewegingen over een aantal jaren is soms duidelijk te zien op foto's die enige jaren na elkaar zijn gemaakt. Andere staan zo dicht bij elkaar dat alleen uit hun spectra blijkt dat we het met dubbelsterren te doen hebben.

Sterren staan zó ver weg dat meestal pas na jaren van observeren, meten en fotograferen, een beweging zichtbaar wordt ten opzichte van de andere sterren. Al met al valt de zichtbare beweging van sterren dus erg tegen.

Alleen de relatief snelle verplaatsing aan de hemel van enkele van de meest nabije sterren, bijvoorbeeld Barnard's ster, is voor amateurs interessant om te volgen.

Hiernaast zien we de verplaatsing van de ster van Barnard van 2002 tot 2050 ten opzichte van enkele achtergrondsterren, die veel verder weg staan. Barnard's ster staat op een afstand van ruim 5,9 lichtjaar.

Tenslotte hebben we ook nog te maken met de beweging van sterren binnen sterrenstelsels. Zo maakt onze Zon een rondje om het centrum van de Melkweg. Dat duurt zo'n 200 miljoen jaar.

Dubbelsterren.

Uit waarnemingen blijkt dat 60 tot 70 procent van alle sterren geen eenlingen zijn maar in werkelijkheid uit twee of meer sterren bestaan. We noemen ze "dubbelsterren" of "meervoudige sterren". Onze eigen ster, de Zon, is een eenling en behoort dus tot de minderheid.

Sterren die, vanaf de Aarde gezien, slechts toevallig vlak bij elkaar aan de hemel staan, worden optische dubbelsterren genoemd. Hun onderlinge afstand kan echter zeer groot zijn.

De veel interessantere fysische dubbelsterren daarentegen, horen wel bij elkaar. Ze bewegen om een gemeenschappelijk zwaartepunt en zijn ook gezamenlijk ontstaan.

Vaak zijn zelfs de grootste telescopen niet in staat, om de afzonderlijke componenten van een fysische dubbelster waar te nemen omdat ze te dicht bij elkaar staan. Terwijl ze om elkaar heen draaien, komen de sterren beurtelings naar ons toe en bewegen vervolgens weer van ons vandaan. Die beweging is van belang. De absorptielijnen van sterren die zich verwijderen, verschuiven naar het rode deel van het spectrum. Als sterren dichterbij komen, verschuiven ze naar het blauwe deel.

Om te kunnen bepalen of in een bepaald geval sprake is van een dubbelster, wordt het spectrum van de ster bestudeerd. Donkere, zogenaamde "absorbtielijnen" in het spectrum, duiden op verschillende elementen. We kunnen zien waaruit een ster is opgebouwd dus wat de chemische samenstelling is.

Specifieke verschuivingen van deze lijnen, heen en weer, geven aan dat we het met een dubbelster te doen hebben. Zo'n sterren worden "spectroscopische dubbelsterren" genoemd. Een van de bekendste, is Castor in het sterrenbeeld Tweelingen. Dit blijkt zelfs een zesvoudig systeem te zijn.

Voor de amateur, zijn dubbelsterren die met bescheiden instrumenten nog (net) gescheiden kunnen worden waargenomen, natuurlijk favoriet. Hieronder kun je enkele dubbelsterren nader bekijken.

Klik op de foto's voor een grotere afbeelding.

Een compositiefoto van een aantal fraaie dubbelsterren die zeer geschikt zijn voor amateurs.

Deze opname laat een mooie collectie zien van een aantal zeer fraai gekleurde sterren. De kleuren variëren van wit en blauw tot geel en rood. Heldere sterren worden op foto's groter afgebeeld. De stralen rond sterren zijn een fotografisch effect; ze worden veroorzaakt door de camera's. In werkelijkheid zijn en blijven sterren niet meer dan lichtpuntjes. De opnamen werden gemaakt door de telescoop, met een webcam en een digitale camera.

Een zeer fraai groepje gekleurde sterren vind je in het sterrenbeeld Zwaan. Deze foto werd gemaakt op diafilm, met een standaard camera achter de telescoop. Dit zeer opvallende trio, vind je rond Omicron-1 Cygni, niet ver van Deneb. Het is een mooi object voor een verrekijker of telescoop met een zeer zwakke vergroting.

Dicht bij Wega, in het sterrenbeeld Lier, kunnen we de befaamde "Dubbele Dubbelster" vinden. De twee componenten, van magnitude 4,6 en 4,9, zijn beide zelf ook weer dubbel. De begeleiders zijn van magnitude 6,3 en 5,2. Het viertal bevindt zich op 1.100 lichtjaar afstand. Een mooi object voor elk instrument.

Theta Orionis, ook wel het "Trapezium" genoemd, is een meervoudige ster in het centrum van de Orion-nevel. De enorme straling van dit groepje jonge sterren brengt de hele nevel tot lichten. Er zijn 4 sterren te zien in kleine kijkers. Er bevinden zich echter minstens nog drie, veel zwakkere sterren in dit systeem.

Een van de bekendste dubbelsterren vinden we in het sterrenbeeld Grote Beer. Alcor is de metgezel van de fraaie, heldere ster Mizar. Het dubbele karakter van Mizar is alleen met een telescoop waarneembaar. Het paar Alcor en Mizar is wel met het blote oog te onderscheiden. Zowel de beide componenten van Mizar als Alcor, blijken elk ook nog eens spectroscopische dubbelsterren te zijn!

Albireo in het sterrenbeeld Zwaan, is een mooie dubbelster. De helderste van de twee sterren van Albireo is geel van kleur en de tweede ster is prachtig blauw. Deze dubbelster wordt beschouwd als (een van) de fraaiste van zijn soort. Een schitterend object, ook voor kleine telescopen.

Terug naar Homepage.