GROSSER HAND-ATLAS DES HIMMELS UND DER ERDE (1874)

Een aantal bijzondere atlassen maakte dit keer deel uit van een halfjaarlijkse boekenveiling. Een 4de druk van de Sohr was daarbij, een 1ste druk van de Spruner, ja, zelfs een echte Graef van het Geographische Institut Weimar, die niet een "Auswahl" uit de Grote Handatlas vormt, maar een zelfstandige uitgave is in het veel kleinere formaat 43 x 28 cm, met zeer uitgebreide en voor die tijd ook moderne kaarten. De staat, waarin genoemde werken verkeerden, was echter matig. Tot onze verrassing maakte de Grote Handatlas uit Weimar zelf ook deel uit van het aanbod: een in de literatuur onbekende 45. Aufl. uit 1874.

Nu is de Grote Handatlas uit Weimar niet zo-maar een atlas en de uitgever daarvan, het Geographische Institut van het Landes-Industrie-Comptoir (GI), niet zo-maar een uitgever: het zijn beide monumenten in de geschiedenis der cartografie. Maar de betekenis van het instituut verhoudt zich omgekeerd evenredig tot de aandacht, die de geschiedschrijving er aan heeft besteed: alhoewel het GI (1804-1905) in de periode 1805-1840 verreweg de belangrijkste uitgever van kaarten, atlassen en globussen in Duitsland was, was het rond 1900 geheel in de vergetelheid geraakt, zo zelfs, dat het als trefwoord niet eens voorkomt in de 5de en 6de druk van Meyers Konversationslexikon (gelukkig nog wel in de 14de druk van de Brockhaus). Het moest als-het-ware herontdekt worden door H. Arnhold, maar dat gebeurde pas in 1984 toen deze een boekje aan het GI wijdde. Dat het GI tot ver over de grenzen bekendheid genoot blijkt wel uit hetgeen "Kramers' Geographisch Woordenboek" zo'n 100 jaar eerder (1883) meldde: "Het Landes-Industrie-Comtoir is een belangrijke instelling, vooral bekend door de uitgave van hare geographische en statistische werken. Het geogr. instituut geeft voortreffelijke kaarten uit, en de Weimarsche almanak vindt een groot debiet". Zeker heeft dat grote betrekking op het formaat van de Grote Handatlas, die wij ons voorstellen in het volgende te bespreken:

Grosser Handatlas des Himmels und der Erde. Weimar, Geographisches Institut. 45te Auflage. 72 Blatt in Kupferstich, mit Farbendruck und Colorit. 1874. Bearbeitet von H. Kiepert, C.F. Weiland, C. u. A. Graef, C. Bruhns, O. Delitsch. Redaction Arnd. 1 bl.; titel en inhoud, elk op een dubbel blad, 70 bl. krtn. gemerkt A-C en 1-67; 1 bl. 59x39 cm.

Rugtitel: "Hand Atlas 72 Karten". Bijzonderheden: Titelblad tegen achtergrond van reliefkaart van Thüringen. Het titelblad vermeldt voorts in gouddruk:

"Auf dem internationalen Congress für den Fortschritt der geographischen, cosmographischen und comerziellen [sic] Wissenschaften, welcher vom 14ten bis 22ten August 1871 zu Antwerpen stattfand, wurde von der aus Gelehrten aller vertretenen Länder zusammengesetzten Jury unter der ausgestellten Werken der ersten Kartographen Europa's und Amerika's, dem vorliegenden "Grossen Hand-Atlas des Geographischen Instituts zu Weimar" der erste und einzige Preis für Handatlanten zuerkannt".

"1872. Jnternationale Polytechnische Ausstellung zu Moskau erster und einziger Preis für kartographische Erzeugnisse: Grosse goldene Medaille".

"1873. Wiener Welt-Ausstellung: Verdienst Medaille".

Inhoud (De in de rechterbenedenhoek van de krtn. aangegeven getallen vormen het jaar van revisie: 73 = 1873. Onder alle krtn.: Weimar: Geographisches Institut):

A. (op krt. aangegeven 70). Das Sonnensystem. Neu bearb. v. C. Bruhns... Gest. v. Kern. Schrift von Szén u. Haubold.
B. (op krt. aangegeven A.) Der gestirnte Himmel. Nördliche Halbkugel. Bearb. v. C. Bruhns...
C. id., südliche Halbkugel (op krt. aangegeven B.).
1. (op krt. aangegeven 1.2). Planiglob der Erde. ... umgearb. v. A. Gräf. Gest. v. G. Haubold.
2. Erdkarte in Mercators Projection. Bearb. v. A. Gräf u. I. Runge. Redaction: Arnd. Gest. v. Hensgen. 74.
3. Vertheilung der Luftströmungen - Vertheilung der Hydrometeore - Hydrographie der Erde. Bearb. v. C. Gräf. Gest. v. A. Dellinger.
4. Isothermen der Erde. Verbreitung der Vulcane. Verbreitung der wichtigsten Bäume u. Strauchgewächse in Europa. Verbreitung der wichtigsten Kulturgewächse in Europa. Bearb. v. C. Gräf. A. Dellinger sc.
5. Höhenkarte bearb. v. C. Gräf. - Profieltekening, geen kaart.
6. Europa. Polit. Übersicht. 1:10.000.000. Schrift v. Th. Luther. Terrain v. Dietrich. 73. - De handcolorering is hier onnauwkeurig: de Duitse oostgrens met Polen is incorrect en een stuk Zwitserland lijkt bij Duitsland te horen.
7. Europa nach seinen Oro-hydrographischen Verhältnissen. 1:10.000.000. Höhenschichten v. O. Delitsch, Red. Arnd. Schrift v. Biederman[n]. - Schitterende, moderne kaart. Doet wel denken aan een soortgelijke krt. in de Atlante Internazionale. De hoogten zijn in meters aangegeven, waar een jaargelijke Stieler dat nog in Parijse voet aanduidt.
8. Deutschland. Entw. u. gez. v. C.F. Weiland. 71. - Zonder schaal (vgs. inhoud 1:2.500.000) of jaar. Verouderd.
9. Deutschland nach seinen oro-hydrographischen Verhältnissen. 1:2.500.000. Dargestellt v. A. Gräf. Berge v. O.B. Eyb, München. 74. - Fraaie, natuurkundige kaart.
10. Deutschlands Eisenbahnen u. Strassen-Netz. 1:2.500.000. .... bearb. v. A. Gräf. Gest. v. C. Hensgen. 74.
11. Der preussische Staat u. das Deutsche Reich. 1:1.800.000. Bearb. v. H. Kiepert u. A. Gräf. Gest. v. W. Kratz. Terrain v. Kern. 73.
12. Die preussischen Provinzen Preussen u. Posen u. das Königreich Polen. 1:1.200.000. Bearb. v. C. Gräf. Terrain v. A. Müller. Sit. v. Dellinger. Schr. u. Terrain v. Haubold sen. 73.
13. Preussische Provinz Pommern. 1:600.000. Redigirt v. H. Kiepert. Gest. v. C. Hensgen. Bijkrt.: Umgebung v. Stettin. 1:100.000. 74.
14. Preussische Provinz Schlesien. 1:600.000. Bearb. v. A. Gräf. Gez. v. A. Gräf u. A. Müller. Sit. u. Schr. v. E. Biedermann. Terr. v. C. Poppey jun. 73. - Moderner dan voorgaande deelkrtn.
15. Preussische Provinz Brandenburg. 1:600.000. Bijkrt. Berlin u. Umgegend 1:100.000. Bearb. v. A. Gräf. Sit. u. Schrift gest. v. E. Biedermann. Bergstich aus dem Atelier für geogr. Kupfer- u. Stahlstich v. O.F. v. Eyb in München. 73.
16. Die preussischen Provinz Sachsen nebst den Anhältischen Ländern. 1:600.000. Entw. v. A. Gräf, gez. v. A. Mueller. Sit. v. Kern, Schrift v. E. Biedermann. Terr. v. G. Dietrich. 74.
17. Die preussischen Provinzen Schleswig, Holstein u. Lauenburg... 1:445.000. Bearb. v. A. Gräf. Gest. v. G. Haubold. 73.
18. Hannover, Braunschweig u. Oldenburg ... 1:600.000. Gez. v. H. Kiepert u. C. Ohmann. Gest. v. C. Kratz III. 74.- Het schrift maakt deze krt. Homannsiaans.
19. Die preussischen Provinzen Westfalen, Rheinprovinz, Hessen-Nassau. Das Grossherzogthum Hessen u. das Fürstenthum Waldeck. 1:600.000. Entw. v. A. Gräf, bearb. v. A. Müller. Terr. v. C. Ohmann. Schrift u. Sit. v. Th. Luther. 74.
20. Das Königreich Bayern. 1: 850.000. Bearb. v. C.F. Weiland. 72.
21. Das Königreich Würtemberg u. das Grossherzogthum Baden. 1:450.000. ... bearb. v. H. Kiepert. 73. - Nog zeer Weilandiaans.
22. Das Königreich Sachsen. 1:375.000. Bearb. v. C. Gräf. Sit. u. Schrift v. Th. Luther. Terr. v. C. Armann in Cassel. 74.
23. Die Grossherzogthümer Meklenburg-Schwerin u. Meklenburg-Strelitz. 1:360.000. Bearb. v. C. Gräf. Sit. v. C. Poppey jun. Schr. v. Th. Luther. 73.
24. Grossherzoglich-herzoglich Sächsische Länder nebst den Fürstenthümern Schwarzburg u. Reuss ... 1:350.000. Bearb. v. C. Gräf. Sit. u. Schrift v. H. Szén. Terr. gez. u. grav. v. V. Geyer. 74. - Meer eigentijds. Terrein plastisch, geen dennetakken.
25. Oesterreichisch-Ungarische Monarchie. 1:2.500.000. Schr. v. Kratz I., Terr. v. F. v. Schönfelder. 74.
26. Nieder u. Ober-Oesterreich od. das Erzherzogthum Oesterreich unter & ob der Enns u. das Herzogthum Salzburg. 1:600.000. Bearb. v. C. Gräf. Bijkrt. Wien u. Umgegend 1:72.000. Schr. v. W. Kratz. Terr. v. V. Geyer. 73.
27. Die Markgrafschaft Mähren u. das Herzogthum Ober-Nieder-Schlesien. 1:600.000. Bearb. v. C. Gräf. Sit. u. Schrift v. Th. Luther u. C. Hensgen. Terr. v. V. Geyer. 74.
28. Das Königreich Böhmen. 1:600.000. Entw. v. C. Gräf. Gez. v. A. Mueller u. V. Geyer. Schr. v. C. Hensgen. Terr. v. V. Geyer. 74.
29. Die Herzogthümer Steiermark, Kärnten u. Krain ... 1:600.000. Bearb. v. C. Gräf. Schr. v. H. Szén. Terr. v. V. Geyer. 73.
30. Die gefürstete Grafschaft Tirol mit Vorarlberg u. das Fürstenthum Liechtenstein. 1:600.000. Bearb. v. C. Gräf. 74.
31. Das Königreich Ungarn mit seinen Nebenländern u. Galizien. 1:2.000.000. Bearb. v. C. Gräf. Sit. u. Schrift v. Th. Luther. Terr. v. V. Geyer. 74.
32. Die Schweiz. 1:600.000. Bearb. v. C. Gräf. Terr. v. V. Geyer. Sit. v. Luther. Schr. v. Kratz I. 74. - De beste krt. van de hele atlas. Het reliëf is hier niet zwart, maar lichtbruin, in lithografie aangebracht dus, en dat maakt de krt. bijzonder leesbaar.
33. Italien. 1:2.000.000. Bearb. u. gez. v. H. Kiepert. Gest. v. C. Jungmann. 74.
34. Ober u. Mittel-Italien. 1:1.200.000. Bearb. u. gez. v. H. Kiepert. Sit. u. Schr. gestochen v. C.J. Mädel. Terr. v. Weiler. 73. - In tegenstelling tot de deelkrtn. v. Duitsland is hier ook de topografie van de omringende staten volledig beletterd.
35. Unter Italien. 1:1.200.000. Bearb. u. gez. v. H. Kiepert. Gest. v. G. Haubold. 74.
36. Frankreich. 1:2.000.000. Bearb. v. C. Gräf. Terr. gez. v. A. Müller, gest. v. C. Ohmann. Sit. u. Schr. v. Dellinger u. E. Biedermann. 73.
37.-40. Frankreich ... 1:1.200.000. Bijkrt. Parijs 1:200.000 op bl. 39. 73. (bl. 39). - Evenals bl. 36 in lithografie. Geen bewerkers genoemd.
41. Spanien u. Portugal. Vorzüglich nach D. Franzisco Coëllo. 1:2.000.000. Sit. u. Schr. v. Dellinger u. E. Biedermann. Bergstich v. Otto Frh. v. Eyb in München. 74.
42. Die Britischen Inseln... 1:1.800.000. Gez. v. H. Kiepert. Gest. v. E. Kratz. 74.
43. England. 1:1.200.000. Bijkrt. London zonder schaal. 74. - Geen bewerkers genoemd.
44. Die Niederlande u. Belgien. 1:800.000. Gez. v. H. Kiepert. Gest. v. F. Eulenstein. 72.
45. Dänemark. Island u. Die Far-Oer ... 1:860.000. Bearb. v. C. Gräf. Gest. v. G. Haubold. 73.
46. Schweden u. Norwegen. 1:3.000.000. Sit. u. Schr. v. Wibel u. Haubold. Terr. v. C. Poppey jun. 74.
47. Das europäische Russland. 1:6.588.000. 74.
48. Europäische Türkei. Griechenland. 1:3.000.000. Bearb. v. C. Gräf. Sit. u. Schrift v. Dellinger u. Kratz III. Terr. v. O. v. Eyb in München. 74.
49. Das Königreich Hellas od. Griechenland ... 1:800.000. Bearb. u. gez. v. H. Kiepert. Gest. v. H. Herzberg. 72.
50. Asien. 1:20.000.000. Bearb. v. H. Kiepert. Gest. v. C. Jungmann. 73.
51. Die Asiatische Türkei. Die Kaukasusländer u. West-Persien. 1:3.600.000. Bearb. u. gez. v. H. Kiepert. Gest. v. E. Wibel. 74.
52. Vorder Asien ... 1:8.000.000. Bearb. v. A. u. C. Gräf. Schr. v. Kratz jun. u. G. Haubold. Terr. v. L. Kraatz. 74.
53. Vorder Indien. 1:5.000.000. Redaction v. A. Gräf. Gest. v. G. Haubold. 74. - Fraai schrift.
54. Das südöstliche Asien od. China, Japan u. Hinter-Indien... 1: 10.000.000. Gest. v. W. Kratz, Terr. v. F. Kern. 73.
55. Africa. 1:16.000.000. Bearb. v. Adolf Gräf. Gest. v. G. Haubold. Berge v. V. Geyer. 73.
56. Das nordwestliche Africa. 1:8.000.000. Bearb. v. A. Gräf. Terr. v. G. Dietrich. Gest. v. G. Haubold. 73.
57. Das nordöstliche Africa. 1:8.000.000. Bearb. v. G. Lejean, Franz. Consul in Massaua u. A. Gräf. Terr. v. G. Dietrich, rev. v. C. Ohmann. Gest. v. G. Haubold. 74.
58. Süd Africa... 1:8.000.000. Bearb. v. A. Gräf. Terr. v. Edm. Ohmann. Gest. v. G. Haubold. 74.
59. America [geen schaal, vgs. inhoud 1:25.000.000]. Bearb. u. gez. v. H. Kiepert. Gest. v. C. Jungmann. 74.
60. Nord America mit Westindien. 1:15.000.000. Gez. v. H. Kiepert. Rev. v. C. Ohmann. Gest. v. Wibel u. C. Poppey jun. 74.
61. Die Vereinigten Staaten v. Nordamerica nebst Canada. 1:8.000.000. Bearb. u. gez. v. H. Kiepert. Gest. v. C. Poppey jun. 73.
62. Die Vereinigten Staaten v. Nordamerika (östl. Theil). 1:4.500.000. Bearb. v. C. Gräf. Sit. u. Schr. v. Th. Luther. Terr. v. C. Poppey jun. 73. - Voortreffelijk schrift.
63. Mexico u. die Republiken v. Central-America. 1:6.000.000. Bearb. v. C. Gräf. Sit. gest. v. Kratz. Bergstich v. O. Frh. v. Eyb in München. Schr. gest. v. O. Haubold jun. 73.
64. Westindien. Central-America u. das nördliche u. nordwestliche Süd America ... 1:6.000.000. Bearb. v. Dr. Heinrich Kiepert u. A. Gräf. Sit. u. Schr. gest. v. H. Szén. Terr. gest. v. C. Poppey jun. 74.
65. Süd America. 1:15.000.000. Schr. v. Kratz, Terr. v. Kern. 74.
66. Australien [geen schaal, vgs. inhoud echter 1:22.500.000]. Neu bearb. v. C. Gräf. Gest. v. W. Kratz I. u. C. Poppey jun. 74.
67. Australien [geen schaal]. ... entw. v. C.F. Weiland. Vervollständigt v. H. Kiepert. 74.

Niet alle kaarten zijn in "Kupferstich", sommige zijn in lithografie (die waarvan we dat absoluut zeker konden vaststellen hebben we vermeld). Het schrift is in het algemeen vergelijkbaar met dat in de Stieler maar blijft ten achter bij dat op de nieuwste kaarten in de Stieler uit dezelfde tijd: Spanje in 4 blad, ZW-Duitsland/Zwitserland. Het reliëf van Geyer is relatief beter dan dat op de andere, niet door Geyer gegraveerde kaarten in de atlas. Waarden van hoogten en dieptes ontbreken (behalve op de speciale hoogtekaarten). Het kaartbeeld is in het algemeen onaantrekkelijk: het is alles grijs, er kan geen kleurtje af. Zwitserland vormt een gunstige uitzondering. De kaarten zijn verouderd in die zin, dat ze het terrein, dat niet tot het onderwerp van de kaart behoort, dat der buurlanden, als onontdekt gebied verhoudingsgewijs onbeletterd laten. De atlas heeft het karakter van een vroeg-19de-eeuws kaartwerk. De overeenkomsten met Kieperts Neuer Handatlas zijn - dat zal niet verrassen - hier en daar groot.

Met de bespreking van deze atlas raken wij aan de ondergrens van ons onderzoek maar ook aan de bronnen van de moderne cartografie, alhoewel die zich nog niet in de kaarten zelve weerspiegelt, want aantrekkelijke cartografie levert dit reuzewerk nauelijks op. Neen, het zijn juist de namen van ontwerpers en graveurs die het werk doen leven. Enerzijds de groep rond Kiepert (Eyb, Ohmann, Herzberg), anderzijds de veel grotere groep die zich met Perthes-atlassen bezighield. Vooral in die zin is dit werk van groot, wat zeggen wij: van cruciaal belang.

home